Το δικτυακό τεφτέρι μου

Εφραίμ, Ρωσία, Συ-μμα-χία!

2011-12-30T22:56:00.001+02:00

Η χρονιά κλείνει με την είδηση για την πικετοφορία στη Μόσχα διαφόρων ομάδων υπέρ του ηγουμένου της Μονής Βατοπεδίου Εφραίμ. Η αναφορά των ονομασιών τους είναι αποκαλυπτική (Τα Νέα, μέσω πρακτορείου Interfax):

Ρωσική σοσιαλσυντηρητική Ένωση

Ανθρωπιστικό Κέντρο της Παγκόσμιας Ρωσικής Λαϊκής Συνόδου

Ίδρυμα Ανδρέα του Πρωτοκλήτου

Ομοσπονδία Ορθόδοξων τεχνοκρατών

Σύνδεσμος Φίλων της Μονής Βατοπεδίου

Στρατιωτική - πατριωτική ροκ λέσχη της ενορίας της Συνόδου των Αγίων της Μόσχας, και

Λέσχη μοτοσικλετιστών «Νυχτερινοί Λύκοι»

Δε μοιάζει με πρωταπριλιάτικο αστείο; ή για άρθρο του Νίκου Ζαχαριάδη στο ΜούφαNet;

Παρακάτω γίνεται λόγος για κάποιον Μιχαήλ Μάργκελοφ, πρόεδρο της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Άνω Βουλής (του Συμβουλίου της Ομοσπονδίας), ο οποίος μεταξύ άλλων είπε και το εξής εμετικό:

το γεγονός πως η υπόθεση του αρχιμανδρίτη Εφραίμ ανατέθηκε σε γυναίκα ανακρίτρια θα μπορούσε να είναι ένδειξη χλευασμού σε έναν αθωνίτη ιερέα.

Αυτά!

Ήλιε Ήλιε αρχηγέ (κι Άρη εσύ υπαρχηγέ)

2011-12-29T22:45:00.002+02:00

Λέω να κλείσω τη χρονιά φωτεινά, μια και η επόμενη προμηνύεται τρισχειρότερη· με δυο πίνακες που υποκλίνονται, ο καθένας με τον τρόπο του, στον αφέντη της γειτονιάς μας, τον ήλιο, και που κοσμούν αυτές τις μέρες την Αθήνα. Ο πρώτος ως μεθαύριο, 31 Δεκεμβρίου, στο Ευγενίδειο Ίδρυμα, στα πλαίσια της έκθεσης Το Σύμπαν της Ρωσικής Πρωτοπορίας: Τέχνη και Εξερεύνηση του Διαστήματος, 1900-1930:

Ιβάν Κλιούν, Κόκκινο φως. Σφαιρική Σύνθεση, περ. 1923. Λάδι σε μουσαμά, 69,1 x 68,9 εκ. Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Συλλογή Κωστάκη, Θεσσαλονίκη

Ο δεύτερος πίνακας ως τον ερχόμενο Απρίλη, στα πλαίσια της έκθεσης Στα Άδυτα της Εθνικής Πινακοθήκης, στο τμήμα της Μεταπολεμικής Τέχνης που εκτίθεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη:

Θεόδωρος Στάμος, Ατέρμονο Πεδίο - Σειρά Σούνιο ΙΙΙ, 1971. Ακρυλικό και λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη, αρ. έργου 4783, Αθήνα (δωρεά του καλλιτέχνη)

Στην πρώτη έκθεση, της Ρωσικής Πρωτοπορίας, προβάλλονται και τρεις σοβιετικές ταινίες επιστημονικής φαντασίας (η μία κινουμένων σχεδίων), δύο του 1924 και μία του 1936, και οι τρεις με ταξίδι στον Άρη. Τη μία (Διαπλανητική Επανάσταση, κινούμενα σχέδια, 1924) μπορείτε να τη δείτε καθαρότερα απ' ό,τι στην έκθεση, στο Youtube εδώ. Την άλλη (Αελίτα, 1924), και αυτήν καθαρότερα και ολόκληρη (ενώ στην έκθεση έχει μόνο τις σκηνές από τον Άρη) πάλι στο Youtube, σε συνέχειες εδώ. Της τρίτης (Ταξίδι στο Διάστημα, 1936) στο Youtube βρήκα μόνο τρέιλερ, εδώ, ενώ στην έκθεση προβάλλεται ολόκληρη.

Η έξοδος απ' την κρίση και τα φαντάσματα του παρελθόντος

2011-12-21T19:35:00.001+02:00

21ος αιώνας, 21 Δεκεμβρίου 2011, ώρα 19:15, ανοίγω την τηλεόραση για να μην τρώω μόνος μου, και τι βλέπω;

Στο μεν κανάλι 10, αφενός τη Νεοδημοκράτισσα Βόζεμπεργκ να καταφέρεται ενάντια στους συνδικαλιστές που εισπράττουν εξωφρενικές αμοιβές σε διάφορους οργανισμούς του Δημοσίου, να λέει ότι παιδιά λιποθυμάνε από την ασιτία αλλά δεν θα πει πως λιποθυμάνε όλα γιατί αυτό θα ήτανε λαϊκισμός, και να καλεί τον κόσμο να μην κάνει αποχή στις επερχόμενες εκλογές αλλά να ψηφίσει τους σωστούς και να καταψηφίσει όσους πλήγωσαν τη χώρα· αφετέρου τον Λαοτινό Αϊβαλιώτη, ο οποίος έπλεξε το εγκώμιο του αείμνηστου αρχιεπισκόπου Χριστόδουλου, που από κόμπλεξ τού επιτιθόταν η Αριστερά, και συμφώνησε και η Βόζεμπεργκ ότι η Εκκλησία επιτελεί μεγάλο έργο.

Στο δε κανάλι 902, του ΚΚΕ, δυο ζαπιές πιο κάτω, μια βουβή ταινία για τον Λένιν με μουσική επένδυση, όπου βλέπουμε το παγκάκι στο σπίτι στο Γκόρκι, το γνωστό παγκάκι των φωτογραφιών της τελευταίας φάσης της ζωής του, και μετά τα παιδιά της Σοβιετικής Ένωσης να λένε: "όσα έκανε ο Λένιν για εμάς δεν τα κάνει ένας πατέρας για τα παιδιά του"...

Ελλάδα, 2011...

Μια λογοκρισία

2011-12-19T16:42:00.001+02:00

Φεύγουν αυτές τις μέρες οι τελευταίοι Αμερικανοί ένοπλοι απ' το Ιράκ, και ήμουν στην Εθνική Γλυπτοθήκη τελευταία, όπου μπορεί κανείς να δει το δεύτερο κομμάτι της έκθεσης Στα Άδυτα της Εθνικής Πινακοθήκης, εκείνο που αφορά τη μεταπολεμική τέχνη έως σήμερα. Έχει λοιπόν κάμποσα έργα του Δανιήλ (Παναγόπουλου), που δούλεψε πολλά χρόνια στο Παρίσι· ένα είναι μια λινάτσα με τίτλο Λινάτσα 23/VI/04 (La Busherie):

Ξεκάθαρη η αναφορά, μέσα από την ορθογραφικά τροποποιημένη λέξη Busherie, στον πρόεδρο - εγκληματία πολέμου Μπους, και βεβαίως υπάρχει λογοπαίγνιο με τη γαλλική λέξη boucherie, σφαγείο, μακελειό. Και όμως, η αιδώς της επιμελήτριας Δρ. Λίνας Τσίκουτα-Δεϊμέζη ήταν τόση ώστε ιδού πώς το διατύπωσε εκείνη στο εισαγωγικό κείμενο που είναι δίπλα, στον τοίχο.

"από ορθογραφικό λάθος, του ιδίου"! Ούτε καν "από συνειδητό ορθογραφικό λάθος, του ιδίου"! Τόση λεπτότητα! Στο δε αγγλικό τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα, γίνονται καθαρή λογοκρισία, γιατί εξαφανίζεται η αλλοίωση από τον τίτλο, ο οποίος δεν αποδίδεται ως The Bushery, που θα ήταν διαφανέστατο, αλλά Butchery και μόνο:

Στη δε λεζάντα του έργου, η αγγλική μετάφραση του τίτλου δεν υπάρχει. Ή μάλλον ναι μεν η Λινάτσα αποδίδεται Burlap, αλλά το γαλλικό La Busherie μένει αμετάφραστο, La Busherie. Αποτέλεσμα, η λέξη Bushery δεν εμφανίζεται πουθενά, αλλά εμφανίζεται ένα Butchery το οποίο υποτίθεται πως είναι μετάφραση του τροποποιημένου Busherie. Πλήρης λογοκρισία δηλαδή.

Αυτό θα πει "λεπτότητα" και "διακριτικότητα", ειδικά προς τους αγγλόφωνους επισκέπτες....

Επέτειος

2011-12-06T10:10:00.001+02:00

Τρία χρόνια από το θάνατο του Αλέξαντρου Γρηγορόπουλου.

Paolo Moreno: I bronzi di Riace

2011-11-26T02:06:00.001+02:00

“Οι μπρούντζινοι ανδριάντες του Ριάτσε. Ο δάσκαλος της Ολυμπίας και οι Επτά επί Θήβας” (1998) Αυτός είναι ο πλήρης τίτλος ενός βιβλίου 36 σελίδων μεγέθους λευκώματος τέχνης με πολύ ενδιαφέρον κείμενο, γερή βιβλιογραφία και καταπληκτική εικονογράφηση, για τους περίφημους αυτούς ανδριάντες. Μετά από ένα σύντομο ιστορικό, ο συγγραφέας λέει ότι οι ανδριάντες είχαν κατασκευαστεί σε διαφορετικά χαλκουργεία με μια πολύ ακριβή διαδικασία, δηλ. το κερί είχε απλωθεί όχι πάνω σε καλούπια φτιαγμένα με βάση την αρχική πήλινη μορφή αλλά απευθείας πάνω στο θετικό πρόπλασμα, απόδειξη πολύ υψηλών απαιτήσεων από την πλευρά του παραγγελιοδότη. Οι αναλογίες των δύο αγαλμάτων είναι πολύ παραπλήσιες, παρότι θεωρείται ότι έχουν φτιαχτεί από διαφορετικούς γλύπτες. Υπάρχουν πάρα πολλές θεωρίες· η δική του είναι πως ο ανδριάντας Α (αυτός με το κανονικό κεφάλι και τ’ ασημένια δόντια) είναι έργο του Αργείου γλύπτη Αγελάδα του νεότερου, που ήταν εγγονός του συνομόματου παππού του, επίσης γλύπτη, συνομήλικος του δασκάλου του Φειδία Ηγία και δάσκαλος του Μύρωνα, του Φειδία και του συμπολίτη του Πολυκλείτου [ο ανδριάντας Α έχει εναλλαχτικά αποδοθεί στον Μύρωνα, στο γιο του Μύρωνα, στον Αιγινήτη Ονάτα, στο Φειδία, σε ιταλιωτικό εργαστήριο και σε σικελιωτικό εργαστήριο], ενώ ο Β (αυτός με το μακρουλό κεφάλι) είναι έργο του Λημνιοαθηναίου Αλκαμένη του πρεσβύτερου. Τα χρονολογεί γύρω στο 450. Λέει πως έρευνες που έγιναν στο εσωτερικό των ανδριάντων το πρώτο μισό της δεκαετίας του ‘90 ενόψει ενός συνεδρίου έδειξαν ότι ο ανδριάντας Α φτιάχτηκε στο Άργος.

Ο Αγελάδας αυτός, ο νεότερος, είχε φτιάξει το ανάθημα των Ταραντίνων στους Δελφούς. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι είχε δουλέψει μαζί με τον Αλκαμένη στο αέτωμα του ναού του Διός στην Ολυμπία, αν και δεν αναφέρεται από κανέναν. Αυτός που αναφέρεται (από τον Παυσανία) είναι ο Αλκαμένης, αλλά υπάρχει τουλάχιστον ένας μελετητής (ο Γιαλούρης) που θεωρεί την πληροφορία του Παυσανία αναξιόπιστη. Ο συγγραφέας λέει πως ο Παυσανίας αναφέρει ως δημιουργούς των αετωματικών γλυπτών εκτός από τον Αλκαμένη και τον Παιώνιο, ο οποίος όμως είχε κάνει στην πραγματικότητα τα ακρωτήρια του ναού και όχι τα αετώματα. Ο Παυσανίας λοιπόν γνώριζε πως δύο καλλιτέχνες είχαν δουλέψει στα αετώματα, απλώς έκανε λάθος στο όνομα του ενός, και άρα λείπει ένας, και αυτός ο ένας είναι ο Αγελάδας. Λέει πως η έρευνα είχε εντοπίσει αργείτικο χέρι στο ανατολικό αέτωμα και στις μετόπες και ότι στην αρχή μιλούσαν για τον Αργείτη Διονύσιο αλλά τώρα τον θεωρούν απλό συνεργάτη του δασκάλου, και ο δάσκαλος αυτός ήταν ο, διασημότερος άλλωστε, Αγελάδας. Επίσης θεωρεί ότι η αθηναϊκή τεχνοκριτική άφησε τον Αργείο γλύπτη στο σκοτάδι προς όφελος του Αθηναίου Αλκαμένη, και κάνει σχετικά έναν παραλληλισμό με την περίπτωση του Πιέτρο Καβαλλίνι, ο ρόλος του οποίου αποσιωπήθηκε από τον φιλοτοσκάνο Βαζάρι ώστε να μη γίνει γνωστή η οφειλή του Τζόττο στη σχολή της Ρώμης στις ζωγραφικές της βασιλικής του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης.

Ο δάσκαλος της Ολυμπίας
Στη συνέχεια αρχίζει τις συγκρίσεις του ανδριάντα Α με το Δία του ανατολικού αετώματος της Ολυμπίας αλλά και με τον Απόλλωνα του δυτικού, όπως επίσης με τον Άτλαντα της μετόπης με τα μήλα των Εσπερίδων. Επίσης συγκρίνει τις σγουρές μπούκλες του με εκείνες των Κενταύρων και της Στερόπης.

Θεωρεί ότι έτσι λύνεται το άλλο μεγάλο αίνιγμα της ελληνικής αρχαιολογίας, τα γλυπτά του ναού της Ολυμπίας, και η απάντηση είναι: ο Αγελάδας βοηθούμενος από τον Αλκαμένη. Θεωρεί την παρουσία τους εκεί χαρακτηριστική του κλίματος δυσαρέσκειας στην Πελοπόννησο για τη σπαρτιατική ηγεμονία και της αυξανόμενης αθηναϊκής επιρροής εκεί, από την άφιξη του φυγά Θεμιστοκλή στο Άργος ως τη συμμαχία του Περικλή με την πόλη αυτή σε ανοιχτή πια αντιπαράθεση με τη Σπάρτη. Σχετική είναι η απόφαση συνοικισμού των Ηλείων στην Ήλιδα και η καταστροφή της Πίσας. Με τα λάφυρα οι νικητές ανεγείρουν το ναό του Δία και τον κοσμούν με μια μυθική ήττα της Πίσας (ο θάνατος του βασιλιά της Πίσας Οινόμαου στο ανατολικό αέτωμα) και μ’ ένα επεισόδιο όπου εμφανίζεται ο Αθηναίος Θησέας (η Κενταυρομαχία του δυτικού αετώματος). Άλλωστε και στις μετόπες βλέπουμε συχνά-πυκνά τη θεά της Αθήνας, την Αθηνά, να βοηθά τον Ηρακλή.

Ο Αγελάδας είχε κάνει κι ένα άγαλμα του Δία Ιθωμάτα, αρχικά για τους Μεσσήνιους που είχαν καταφύγει στη Ναύπακτο (460-455)· αυτό κατέληξε τελικά στην κορφή της Ιθώμης, μετά τη νίκη των Θηβαίων επί των Σπαρτιατών στα Λεύκτρα το 371, που έφερε τα πάνω κάτω στην Πελοπόννησο και οδήγησε στην ίδρυση της Μεσσήνης, στα ριζά της Ιθώμης. Επίσης έναν παιδικό Δία στο Αίγιο (όνομα που βγαίνει από την αίγα που έδωσε γάλα στο θεό) και έναν Ηρακλή επίσης αγένειο. Τέλος, είχε φτιάξει έναν Ηρακλή Αλεξίκακο, στον αθηναϊκό δήμο της Μελίτης (μέσα στο άστυ, Πνύκα μεριά), για να προστατεύει τον κόσμο από την πανούκλα του 430.

Οι Επτά επί Θήβας
Στη συνέχεια περνάει στο ψητό, δηλ. στο ότι τα δύο αγάλματα ανήκουν στο σύνταγμα των Επτά που ήταν στημένο στην Αγορά του Άργους και που το αναφέρει ο Παυσανίας. Μόνο ένα ενεπίγραφο θραύσμα της βάσης έχει βρεθεί, που λέει “εροον τον εν θεβαις”, "= ηρώων τών εν Θήβαις. Ταυτίζει τον Α με τον Τυδέα και τον Β με τον Αμφιάραο. Τους τοποθετεί σε κάποια αντιστοιχία με το ανάλογο αργείτικο ανάθημα στους Δελφούς, έργο των Θηβαίων Υπατόδωρου και Αριστογείτονα για τη νίκη επί των Σπαρτιατών στην Οινόη το 456, πάνω σε ημικυκλική βάση, μαζί με τους Επιγόνους που ήταν παιδιά τους και με πιθανώς τον Ερμή και το Θησέα στη μέση, εκεί που, στο ανάθημα των Δελφών, βρισκόταν το τέθριππο άρμα του μάντη (και πολεμιστή) Αμφιάραου. Υποθέτει 21 συνολικά αγάλματα και θεωρεί πως ο Α (ο μοβόρικος Τυδέας) κοιτάζει άγρια τον Β (τον Αμφιάραο) υπό γωνία, πράγμα που εξηγεί το γύρισμα του κεφαλιού του προς τα δεξιά. Το ότι φαίνονται τα δόντια αποτελεί νύξη για το επεισόδιο όπου ο Τυδέας δάγκωσε το κρανίο του Μελάνιππου, που τον είχε λαβώσει θανάσιμα, κι άρχισε να του ρουφάει τα μυαλά –μάλιστα το συσχετίζει αυτό με τον Κένταυρο που δαγκώνει τον Λαπίθη στο δυτικό αέτωμα της Ολυμπίας. Η κλίση του κεφαλιού του Α είναι 37% και με βάση αυτό τοποθετεί τον Αμφιάραο στην άκρη του βάθρου, στην πρώτη θέση από τ’ αριστερά, και τον Τυδέα στην 8η. Έχει κάνει δε φωτομοντάζ κι έχει τοποθετήσει τους δύο ανδριάντες μαζί, ώστε να αποδίδουν την αναπαράστασή του. Γενικότερα η εικονογράφηση είναι εκπληκτική, δεν έχω ξαναδεί τόσο ωραίες, διεξοδικές και λεπτομερειακές φωτογραφίες αγαλμάτων. Σπάνια απόλαυση. Αυτό βοηθάει πάρα πολύ στην προώθηση των θεωριών του, όταν αρχίζει όχι μόνο την εξέταση των ανατομικών λεπτομερειών, του ύφους του προσώπου κλπ. αλλά και τη λογοτεχνική περιγραφή του χαρακτήρα και του ήθους τους σε συνδυασμό με το μύθο και τα τραγικά γεγονότα του. Ο Χρ. Καρούζος στα καλύτερά του, με τη βοήθεια της υψηλού επιπέδου αρχαιολογικής φωτογραφίας τέχνης. Το φόντο όλων φωτογραφιών του είναι μαύρο κατάμαυρο, πίσσα.

Υπόψιν ότι γιος του Τυδέα είναι ο Αργείος πια Διομήδης (ο Τυδέας αντιθέτως ήταν φευγάτος από την Καλυδώνα όπου τον κατηγορούσαν πως είχε σκοτώσει τον αδερφό του και είχε καταφύγει στο Άργος, όπου γνώρισε –και τσακώθηκε—με τον άλλο φευγάτο, τον Πολυνείκη από τη Θήβα). Θηβαίοι δεν πήγαν στον Τρωικό Πόλεμο, γιατί τους είχαν ξεπαστρέψει οι Επίγονοι. Επίσης, να πούμε πως Οινόη ονομάστηκε ο τόπος όπου αργότερα έγινε η μάχη του 456 από τον Οινέα, το βασιλιά της Καλυδώνας και πατέρα του Τυδέα, που τον έθαψε εκεί ο εγγονός του ο Διομήδης.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι το σύνταγμα ακολουθεί το αισχύλειο δράμα του 467 και είναι άρα επηρεασμένο από το νέο θεατρικό πνεύμα. Επίσης, το όλο ανάθημα είχε ανατεθεί για να γιορτάσει τη νίκη Αργείων και Αθηναίων εναντίον των Σπαρτιατών στη μάχη της Οινόης (456) που αναφέρθηκε και πιο πάνω σε σχέση με το ανάθημα των Δελφών. Ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Κλεομένης είχε εξοντώσει τον αργείτικο στρατό στη μάχη της Σήπειας το 494 και στην πόλη είχαν κυριαρχήσει μετά οι δούλοι. Οι γιοι όμως των σκοτωμένων της Σήπειας ξαναπαίρνουν την εξουσία και κάνουν δημοκρατία. Μετά την εκδίωξη του Κίμωνα από την Αθήνα οι δύο πόλεις συμμαχούν και νικούν στην Οινόη, οπότε οι Αργείοι ανακαταλαμβάνουν τις Μυκήνες και καταστρέφουν την Τίρυνθα, πόλεις που τις είχαν χάσει το 494. Τότε είναι που ανεγείρουν το ανάθημα στο οποίο ανήκουν οι ανδριάντες του Ριάτσε. Τη μάχη της Οινόης τη ζωγράφισε επίσης ο Πάναινος στην Ποικίλη Στοά της Αθήνας, αφού πρώτα ολοκλήρωσε εκεί τη μάχη του Μαραθώνα σβήνοντας το όνομα του Μιλτιάδη, εφόσον αυτός ήταν πατέρας του Κίμωνα ο οποίος είχε μόλις απομακρυνθεί από την εξουσία. Ώστε οι Επτά του Άργους συμβόλιζαν τους νεκρούς της Σήπειας.

Υπόψιν επίσης ότι τους Επτά ο Κρέων πρόσταξε να τους αφήσουν οι Θηβαίοι άταφους έξω απ’ την πόλη, και χρειάστηκε να πάνε οι Επίγονοι ικέτες στο Θησέα και να πάει εκείνος στη Θήβα και να τους πάρει είτε με την πειθώ είτε με τη βία για να τους θάψει (στην Ελευσίνα) –αν και οι Θηβαίοι έλεγαν πως αυτό ήταν ψέμα και πως τους είχαν θάψει οι ίδιοι κανονικά και με το νόμο. Οι Επτά λοιπόν σύμβολα των νεκρών της Σήπειας και οι Επίγονοι προάγγελοι των νικητών της Οινόης. Το επεισόδιο αυτό της μεσολάβησης του Θησέα παριστάνεται σ’ έναν αττικό κρατήρα από τη Spina, στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Φερράρας, που χρονολογείται στο 445 περίπου. Απροπό, στην υδρία Borowski που είναι στην ομώνυμη ιδιωτική συλλογή στη Γερουσαλάιμ βλέπουμε τη συγκινητική σκηνή με τον εκ των Επτά νεαρό γιο της Αταλάντης Παρθενοπαίο να κόβει γυμνός με το σπαθί ένα τσουλούφι απ’ τα μακριά μαλλιά του, ενθύμιο στους δικούς του αν πεθάνει στη μάχη, όπως και θα συμβεί. Κανένας δεν έζησε, και τον Αμφιάραο άνοιξε η γη και τον κατάπιε συντέθριππο. Μόνο ο Άδραστος την κοπάνησε χάρη στο γοργοπόδαρο άτι του, τον Αρείωνα. Πάντως για να σωθεί η Θήβα είχε χρειαστεί να αυτοσφαχτεί πριν από τη μάχη, δώρο στον Άρη, ο Μενοικέας, ο γιος του Κρέοντα.

Εδώ ο συγγραφέας κάνει κάποιες ωραίες σκέψεις, που αξίζει να παρατεθούν: “Το ανατολικό αέτωμα της Ολυμπίας μάς δίδαξε πως η τραγωδία, με την μοντέρνα της αντίληψη, αρχίζει και αντικαθιστά το έπος και τη λυρική ποίηση ως πρωτοποριακό είδος που διαλέγεται με τις εικαστικές τέχνες (…) Μύθος και ιστορία συγχωνεύονται σε μια οπτική που στον ελληνικό κόσμο αρχίζει να εκδηλώνεται στα δημόσια μνημεία για τους πεσόντες των πολέμων: καταλήγει λογικά σε κηδείες με δαπάνη του κράτους προς όσους έδωσαν τη ζωή τους για την πόλη, κηδείες που είναι μια ευκαιρία ανάκτησης της αριστοκρατικής παράδοσης του πολυτελούς οικογενειακού μνημείου, τη στιγμή που η δημοκρατία περιορίζει την ιδιωτική επίδειξη”.

Με την ευκαιρία αυτή ο συγγραφέας αναφέρει μια συστάδα εννέα τάφων στο δυτικό νεκροταφείο της Ελευσίνας, της υστεροελλαδικής περιόδου, που στο τέλος των γεωμετρικών χρόνων περιτοιχίστηκε με περίβολο που δεν ξαναπαραβιάστηκε, σα να είχε αφιερωθεί σε μια δράκα ηρώων. Αυτό θυμίζει έντονα τον Ταφικό Περίβολο Α των Μυκηνών, με τρασπόρτο σε άλλο ζεύγος εποχών (μεσοελλαδική-υστεροελλαδική).

Ο συγγραφέας αναφέρεται επίσης σε μια σαρκοφάγο του Μουσείου της Κορίνθου που παριστάνει τους Επτά με εντυπωσιακές εικονογραφικές λεπτομέρειες (ως και μια σκάλα για σκαρφάλωμα στα τείχη έχει).

Ο Τυδέας του Αγελάδα
Ακολουθεί τεχνοτροπική ανάλυση του ανδριάντα Α. Πρώτα τα βιογραφικά του ήρωα κι έπειτα μια λογοτεχνική περιγραφή του θέματος, που, όπως είπα, βοηθιέται πάρα πολύ από τις φωτογραφίες. Εικαστικά παράλληλα, κείμενο του Αισχύλου, κείμενο του Λατίνου ποιητή Στάτιου (Θηβαΐδα).

Ο Αμφιάραος του Αλκαμένη
Το ίδιο. Ο Αμφιάραος δεν ήθελε να πάει σ’ αυτό τον πόλεμο γιατί, σαν μάντης που ήταν, ήξερε πώς θα καταλήξει. Αναγκάστηκε όμως από τη γυναίκα του (που δωροδοκήθηκε με το περιδέραιο [όρμον] της Αρμονίας), και γι’ αυτό άφησε παραγγελιά στο γιο του να τη σκοτώσει. Τέλος πάντων, η στάση του Αμφιάραου είναι λίγο με το σώμα προς τα πίσω, δείγμα του δισταγμού, της απροθυμίας του, ενώ ο Τυδέας τον κοιτάει από μακριά έτοιμος να τον δαγκώσει με τα πανέμορφα ασημένια δόντια του, όπως είπαμε. Επίσης, ο θεόπτης γουρλώνει τα μάτια βλέποντας την καταστροφή να πλησιάζει. Το κράνος του μάντη το περιέβαλλε ένα στεφάνι δάφνης ή ελιάς, η τοποθέτηση του οποίου έκανε αναγκαία μια κοίλανση στο σβέρκο του ανδριάντα, που είναι πολύ ορατή και σήμερα. Επίσης, μέσα από το κράνος είχε μια σκούφια από δέρμα (δεν ακουμπούσε το μεταλλικό κράνος στο κεφάλι).

Άλλες μορφές του συντάγματος
Εστιάζει κυρίως σ’ έναν Άδραστο (αντίγραφο στο Museo Nazionale Romano, από το Esquilino). Επίσης, υποθέτει όπως είπα ένα Θησέα (αντίγραφο στο Antiquarium της Villa Adriana) καθώς κι έναν Ερμή ψυχοπομπό (αντίγραφο επίσης στο Antiquarium), που μοιάζει με τον ανδριάντα Α.

Παράγωγα στο Μύρωνα, στο Φειδία και στον Πολύκλειτο
Εδώ μιλάει για τους μαθητές του Αγελάδα και για κάποια αγάλματα των τριών αυτών γλυπτών που μαρτυρούν τις επιδράσεις από το δάσκαλό τους: Δισκοβόλος, Δίας της Σάμου, παγκρατιαστής, Μαρσύας, για το Μύρωνα· Κένταυρος από μετόπη του Παρθενώνα, κεφάλι ερμαϊκής στήλης που παριστάνει τον Αιγέα (και μόνο αυτό δεν καταστράφηκε από τους ερμοκοπίδες), Δίας της Ολυμπίας, για το Φειδία· Δισκοφόρος, Δορυφόρος, για τον Πολύκλειτο. Αλλά και του ανδριάντα Β του Αλκαμένη βρίσκει επιδράσεις, σ’ ένα γύψινο αθλητή από τις θέρμες της Stabia, στο Antiquarium του Castellamare.

Βιβλιογραφία
Όσον αφορά την πλούσια τετρασέλιδη βιβλιογραφία, θα σημειώσω μόνο δύο τίτλους που μου κίνησαν ιδιαίτερα το ενδιαφέρον:
E. Harrison, Archaic and Archaistic Sculpture, The Athenian Agora, XI, Princeton 1965.
Polydipsion Argos, Fribourg (Suisse) 7-9 mai 1987, Paris 1992 (“Bulletin de Correspondance Hellénique”, Supplément XXII).

Αυτά, και άλλα πολλά!

Marcel Roelandts: Dynamiques, contradictions et crises du capitalisme, I: Mise en perspective

2011-11-22T20:54:00.000+02:00

Το βιβλιαράκι αυτό (Δυναμικές, αντιφάσεις και κρίσεις του καπιταλισμού, Ι: Ένταξη στο πλαίσιο) το είδα στη στήλη βιβλίων του Monde Diplomatique και μου κίνησε το ενδιαφέρον, οπότε μια φίλη μού το ενεχείρισε φτάνοντας απ’ τη Γαλλία. Ο συγγραφέας είναι Βέλγος πανεπιστημιακός, μαρξιστής οικονομολόγος. Διατηρεί έναν ιστότοπο μαζί με τον ομοφρονούντα του Jacques Gouverneur, στη διεύθυνση http://www.capitalisme-et-crise.info. Το βιβλιαράκι έχει 116 σελίδες μικρού σχήματος και τα εξής κεφάλαια:

Εισαγωγή / Τα αντιφατικά ελατήρια του καπιταλισμού / Τα εσωτερικά όρια του καπιταλισμού / Ο καπιταλισμός και η εξωτερική του σφαίρα / Η απαρχαίωση (obsolescence) του καπιταλισμού / Η παρένθεση της “Ένδοξης Τριακονταετίας” / Ο απορρυθμισμένος [με δύο ρο το Λεξ. Κοινής Νεοελληνικής] κρατικός καπιταλισμός: τα όρια και οι κρίσεις του / Συμπέρασμα / Κατάλογος γραφημάτων και πινάκων / Βιβλιογραφίες

Το βιβλίο αποτελεί έκδοση του εντύπου Contradictions (διεύθ. 2, avenue des Grenadiers, Bte 1, 1050 Bruxelles, τηλ./φαξ 02/660.65.98) για το 4ο τρίμηνο του 2010.

Η βασική θέση του συγγραφέα είναι ότι εκείνο που έφερε την εγκατάλειψη του “κεϋνσιανού-φορντιστικού μοντέλου” της “Ένδοξης Τριακονταετίας” 1945-1975 ήταν η πτώση της παραγωγικότητας, που έφερε πτώση του ποσοστού του κέρδους, πράγμα που ανάγκασε τους κεφαλαιοκράτες σε μια πρώτη φάση να αρχίσουν τις απολύσεις με αναδιαρθρώσεις κλπ. αυξάνοντας την ανεργία –καθώς το επίπεδο της ταξικής πάλης (συνδικάτα, απεργίες κλπ.) δεν τους επέτρεπε μειώσεις μισθών–, ώστε να μειώσουν το εργατικό κόστος, και, σε δεύτερη φάση οπότε είχαν πάρει το πάνω χέρι χάρη στην ανεργία, να αρχίσουν χωρίς εργατική αντίσταση να συμπιέζουν τους μισθούς, όλα αυτά ώστε να αυξήσουν τα πεσμένα κέρδη τους. Η συμπίεση των μισθών έφερε μείωση της ζήτησης, η οποία δεν μπορεί να αντισταθμιστεί με αύξηση της κατανάλωσης των πλουσίων, κι έτσι άρχισε η κρίση υποκατανάλωσης-υπερπαραγωγής, που δημιούργησε κεφάλαια που δεν μπορούσαν να επενδυθούν, αφού τα παραγόμενα προϊόντα δεν θα μπορούσαν να βρουν αγοραστές. Αυτή η διαθεσιμότητα κεφαλαίων που έμεναν αναξιοποίητα τα οδήγησε στις τοποθετήσεις στο χρηματιστικό τομέα, με αποτέλεσμα το γιγάντωμα του μεριδίου του τελευταίου στο όλο καπιταλιστικό οικοδόμημα και τη δημιουργία αλλεπάλληλων φουσκών, σε συνδυασμό με την απορρύθμιση του τομέα αυτού, που τον κατέστησε ανεξέλεγκτο. Όσον αφορά την παγκοσμιοποίηση καθώς και τη θεωρία (της Λούξεμπουργκ) ότι η κρίση δημιουργείται από την εξάντληση των εξωτερικών αγορών, αντιτείνει ότι η μεν παγκοσμιοποίηση, δηλαδή η μετανάστευση των κεφαλαίων, άρχισε μετά τη νεοφιλελεύθερη στροφή του 1982 και άρα είναι αιτιατό και όχι αίτιο της πτώσης των μισθών, η δε ευημερία της Ένδοξης Τριακονταετίας στηρίχτηκε σε εσωστρεφή ανάπτυξη και όχι στο εμπόριο με τον τρίτο κόσμο.

Ως προς το ποσοστό του κέρδους λέει ότι μπορεί η βραχυπρόθεσμη πτώση του να καθορίζει τις υφέσεις, αλλά μεσοπρόθεσμα μπορεί να ανεβαίνει: ήταν σε ψηλό επίπεδο μετά τον πόλεμο, έπεσε τη δεκαετία του ‘70 αλλά ανέβηκε σαφώς από το ‘82 και μετά (τουλάχιστον ως το ‘97), και λόγω της κακής για τους μισθωτούς τροπής της ταξικής πάλης (που όμως οφείλεται στην ανεργία που όμως οφείλεται… βλ. παραπάνω).

Τη δεκαετία του ‘70 τη θεωρεί δεκαετία ψευδαισθήσεων,

τόσο για την πολιτική τάξη, που νόμιζε πως οι υφέσεις του ‘71 και του ‘75 δεν ήταν δομικές αλλά συγκυριακές (ή και εξωγενείς, λόγω της πετρελαϊκής κρίσης), και πως άρα με τη λήψη μερικών μέτρων κεϋνσιανού χαρακτήρα για τη στήριξη της ζήτησης θα επέστρεφε η ανάπτυξη,

όσο και για τον κόσμο της εργασίας, εφόσον η κεϋνσιανή αντιμετώπιση της ανεργίας (επιδόματα κλπ.) μετρίαζε τις συνέπειές της και εφόσον οι κινητοποιήσεις δεν αυξάνονταν μεν αλλά πάντως δεν είχαν αρχίσει να υποχωρούν κατατροπωμένες όπως συνέβη μετά το ‘82,

όσο και για την αριστερά, που νόμιζε πως μπορεί να διορθώσει τα πράγματα με άλλες πολιτικές (γαλλικό Κοινό Πρόγραμμα, ιταλικός Ιστορικός Συμβιβασμός),

όσο και για τα συνδικάτα, αφού το ποσοστό των συνδικαλισμένων αυξανόταν, προτού πάρει την κάτω βόλτα τη δεκαετία του ‘80.

Και καταλήγει σε κάτι πολύ καίριο για τη δεκαετία του ‘80 στην Ελλάδα:

Όλα αυτά τα σφάλματα στην οικονομική διάγνωση και οι πολιτικές ψευδαισθήσεις θα επιδεινώσουν την αρρώστια. Διότι το να υιοθετείς κεϋνσιανές πολιτικές στήριξης της ζήτησης σ’ ένα περιβάλλον υποχώρησης της παραγωγικότητας, το μόνο που μπορεί να πετύχει είναι να γεμίσεις χρέη το Κράτος και να αναπτύξεις τον πληθωρισμό, χωρίς με αυτό να ανατάξεις την παραγωγικότητα ούτε να αποκαταστήσεις την κερδοφορία των επιχειρήσεων.

Όλα αυτά καθιστούν την παραγωγικότητα το πρώτο κινούν της όλης αλυσίδας (σε αντίθεση με άλλες σχολές μαρξιστών οικονομολόγων, όπως μας εξηγεί ο συγγραφέας, οι οποίοι τοποθετούν στην αρχή της αλυσίδας άλλους παράγοντες). Οπότε θα επιθυμούσα μια μεγαλύτερη ανάλυση της παραμέτρου αυτής. Στο θέμα της Ένδοξης Τριακονταετίας λέει ότι οι λόγοι που έμεινε από κάρβουνο είναι ότι οι τεχνικές πρόοδοι επιβραδύνθηκαν από τα μέσα των εξήνταζ (πατέντα Νίκου Σαραντάκου αυτή!) και μετά:

1) Όταν πια η φορντιστική οργάνωση της εργασίας γενικεύτηκε, οι αυξήσεις της παραγωγικότητας που προέκυπταν από την επένδυση σε νέες μηχανές αλυσίδας παραγωγής έπαψαν και απόμειναν μόνο οι αυξήσεις που προέκυπταν από τεχνικές καινοτομίες.

2) Αυτές οι καινοτομίες γίνονταν όλο και πιο δαπανηρές και υπόκεινταν στο νόμο των φθινουσών αποδόσεων. Έτσι, το πραγματικό ύψος των επενδύσεων ανά θέση εργασίας στις ΗΠΑ πολλαπλασιάστηκε κατά 1,5 από το 1958 ως το 1978, αλλά κατά 1,9 από το 1978 ως το 2007.

3) Με την αύξηση της αγοραστικής δύναμης και άρα τον εξοπλισμό των νοικοκυριών με τα “φορντιστικά καταναλωτικά αγαθά” (αμάξι, ηλεκτρικές οικιακές συσκευές, στερεοφωνικό κλπ.) η κοινωνική ζήτηση μετατοπίστηκε σταδιακά προς αγαθά του τριτογενούς τομέα, που έχουν χαμηλότερη παραγωγικότητα: υγεία, διασκέδαση, τουρισμός, προσωπικές υπηρεσίες κλπ. Άρα υπήρξε επιβράδυνση της αύξησης της παραγωγικότητας.

4) Τέλος, το ‘65-‘80, οι κοινωνικές αντιστάσεις στις συνέπειες της εργασίας στην αλυσίδα παραγωγής συνέβαλαν και αυτές στην επιβράδυνση των αυξήσεων της παραγωγικότητας.

Οι τέσσερις περίοδοι που δέχεται, είναι:

α) ένας πρώτος παραγωγικός τρόπος (ordre productif) από το ‘45 ως το ‘70. Κεϋνσιανο-φορντιστική ρύθμιση, αύξηση παραγωγικότητας και ποσοστού του κέρδους ή πάντως στάση τους σε υψηλά επίπεδα και μαζί όλων των άλλων οικονομικών μεταβλητών.

β) Εξάντληση αυτού του παραγωγικού τρόπου. Μείωση της αύξησης της παραγωγικότητας και του ποσοστού του κέρδους που επιφέρει μείωση της συσσώρευσης και της ανάπτυξης ως το 1982. Αυτή η αλλαγή αρχίζει το ‘66 στις ΗΠΑ, το ‘70 περίπου στην Ευρώπη, και αργότερα στην Ιαπωνία. Κατά συνέπεια τερματισμός της μεταπολεμικής ευημερίας και έναρξη μιας μακρόχρονης περιόδου κρίσεων ώς τις μέρες μας (40 χρόνια τώρα).

γ) Πάνω στα χαλάσματα της κεϋνσιανο-φορντιστικής ρύθμισης, και μέσα σ’ ένα πολύ υποβαθμισμένο κλίμα, μετά τη νεοφιλελεύθερη στροφή των αρχών των ογδόνταζ στήνεται ο απορρυθμισμένος κρατικός καπιταλισμός. Αυτός βασίζεται στη βίαιη αύξηση του ποσοστού εκμετάλλευσης, πράγμα που επιτρέπει την ανάταξη του ποσοστού του κέρδους. Επειδή είναι απορρυθμισμένος, η λειτουργία του είναι εξ ορισμού πολύ πιο ασταθής.

δ) Τέλος, θεωρεί ότι οι τελευταίες εργασίες του(ς) υποδεικνύουν ότι έχουμε πιθανότατα μπει σε μια νέα φάση πτώσης του ποσοστού του κέρδους από το 1997 και μετά. [και παραπέμπει στο σάιτ τους για τα περαιτέρω]

Αυτά, και άλλα πολλά. Η συνέχεια στο πανί, δηλαδή στο βιβλίο!

Παναγιώτης Κονδύλης – Η μετάφραση ως μέθοδος

2011-11-22T12:22:00.001+02:00

Πήγα χτες στην παραπάνω εκδήλωση, που έγινε σε συνεργασία με τη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η βραδιά ξεκίνησε με χαιρετισμούς του Διευθ. του Ινστιτούτου Γκαίτε και του υπεύθυνου παραρτήματος Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και έκλεισε με μπουφέ (μέτριας νοστιμιάς).

Εισαγωγή-συντονισμός, καθ. Αθανάσιος Καΐσης (καθ. Νομικής Παν. Θεσσαλον.) Έκανε σύντομη εισήγηση και στη συνέχεια παρενέβαινε με σχόλια ανάμεσα στις ομιλίες. Επίσης συντόνισε τη διαδικασία των ερωτήσεων-παρεμβάσεων του κοινού στο τέλος.

Ομιλητές

Λευτέρης Αναγνώστου (μεταφραστής των έργων του Κονδύλη μετά το θάνατό του): Μεταφράζοντας τον Κονδύλη (βλ. στο τέλος)

Φώτης Δημητρίου (διδάσκει στη Χαϊδελβέργη) έχει επιφορτιστεί με τη μετάφραση στα γερμανικά και δημοσίευση των καταλοίπων-σημειωμάτων του Κονδύλη από τον 2^ο και τον 3^ο τόμο της Κοινωνικής Οντολογίας του): Einige Positionen zur Sozialontogie bei Kondylis (Ορισμένες θέσεις του Κονδύλη για την κοινωνική οντολογία)

Κώστας Κουτσουρέλης (ποιητής, μεταφραστής κ.ά., ο Καΐσης είπε ότι ο Κονδύλης είχε πει πολύ καλά λόγια για τις μεταφράσεις του στη σειρά Ο Νεώτερος Ευρωπαϊκός Πολιτισμός των εκδόσεων Νεφέλη, την οποία διεύθυνε ο Κονδύλης ως το θάνατό του): Παναγιώτης Κονδύλης: Η μετάφραση ως πολιτική (χώρισε τους μεταφραστές σε επαγγελματίες και σε προγραμματικούς, διαχωρισμός που τον αμφισβήτησε στη συνέχεια ο Καΐσης λέγοντας πως έχει δει διάφορους «προγραμματικούς» μεταφραστές που ήταν απλώς ψώνια και μετέφραζαν όπως γουστάρανε επειδή και καλά they were on a mission. Επίσης, άρχισε να μιλάει [ο Κουτσουρέλης] για την ένδεια των μεταφραστικών μας πραγμάτων, για τα εκατομμύρια που ξοδεύτηκαν στην έκθεση βιβλίου της Φραγκφούρτης το 2001 ή 2002 και τη συνέδεσε με τη γενικότερη χρεοκοπία της χώρας, πράγμα που, εκφερόμενο μέσα στο Ινστιτούτο Γκαίτε, μου δημιούργησε μιαν άσχημη γεύση, παρότι δεν είμαι από αυτούς που θεωρούν ότι για όλα φταίνε οι ξένοι και δη οι Γερμανοί –μάλιστα τη στιγμή που τα έλεγε αυτά πρόσεξα ότι ο εκ των ομιλητών Γερμανός Falk Horst χαμογέλασε, χωρίς να μπορώ να γνωρίζω το νόημα του χαμόγελου).

Μιχάλης Παπανικολάου (αν είχα κλείσει τα μάτια μου θα νόμιζα πως μιλάει ο Γιάννης Χάρης, τόσο έμοιαζε η χροιά της φωνής! αλλά και —λιγότερο— το σουλούπι, αν και ο Παπανικολάου είναι νέος): Ο Κονδύλης ως μεταφραστής των κειμένων του (ανάλυση του γλωσσικού ιδιώματος του μεταφραστή Κονδύλη στις διάφορες φάσεις της καριέρας του [1970-1996]). Πολύ ενδιαφέρουσα πτυχή, που χρειάζεται περαιτέρω επεξεργασία. Μακάρι να μας δώσει μια εκτενή μελέτη πάνω στο θέμα.

Falk Horst (πανεπιστημιακός και φίλος του Κονδύλη, σ’ αυτόν ανέθετε ο Κονδύλης το τελευταίο κοίταγμα ‘από γερμανικό μάτι’, όπως είπε ο Καΐσης, προτού τα βιβλία του πάρουν την άγουσα για το τυπογραφείο): Sprache und Wirklichkeitserfassung bei Kondylis (Γλώσσα και αντίληψη της πραγματικότητας στον Κονδύλη). Δυστυχώς εδώ η αφαιρετικότητα του λόγου και οι δαιδαλώδεις στοχασμοί δεν νομίζω ότι μπορούσαν να παρακολουθηθούν μέσα από τις συσκευές ταυτόχρονης διερμηνείας. Ίσως ένας ομιλητής, γνωρίζοντας ότι θα ακουστεί στο κοινό κατά πλειοψηφία μέσα από μια τέτοια διαδικασία, να έπρεπε να συντάσσει ένα πιο απλό κείμενο. Τα λιγοστά γερμανικά μου δεν μου επέτρεψαν να τον ακούσω απευθείας στη γλώσσα του. Αν είχε μοιράσει το κείμενο της ομιλίας του, τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά…

Παναγιώτης Χριστιάς (Παν. Κύπρου, αλλά από την προφορά μού φάνηκε Ελλαδίτης): Γραφή και υποκειμενικό αίσθημα ισχύος στον Κονδύλη. Η ομιλία του άναψε λίγο τα αίματα, πρώτον γιατί μιλούσε με άνεση κοιτώντας το κοινό (είχε όμως και σημειώσεις) και δεύτερον και κυρίως γιατί μίλησε για ‘ειρωνεία’, ‘επιθετικότητα’ και ‘εριστικότητα’ της γλώσσας του Κονδύλη ως αντανάκλαση της συνείδησής του ότι η φιλοσοφική του γλώσσα έχει αξιώσεις επιστημονικότητας και άρα αυξημένη αντικειμενική ισχύ. Στη συνέχεια παρενέβη ο Καΐσης που είπε ότι όσοι γνώρισαν τον Κονδύλη ξέρουν ότι ήταν άνθρωπος που χαρακτηριζόταν από εξαιρετική φιλότητα. Ωστόσο, αν κατάλαβα καλά (στις προφορικές εισηγήσεις δεν είναι τόσο εύκολο να μην παρανοήσεις), ο Χριστιάς δεν μιλούσε για το χαρακτήρα του Κονδύλη αλλά για το χαρακτήρα της γλώσσας του. Το σε ποιο βαθμό αυτά τα δύο μπορούν να διαχωριστούν είναι ένα θέμα. Το αν, όχι. Μπορείς δηλαδή να έχεις έναν άνθρωπο που είναι πολύ φιλικός στη συναναστροφή του με αυτούς (τους λίγους;) που αποδέχεται και εκτιμά αλλά που κατακεραυνώνει, όταν γράφει, αυτούς (τους πολλούς;) που απορρίπτει, γιατί θεωρεί ότι δεν σέβονται τους κανόνες της λογικής, ή ότι υποκρίνονται, ή ότι δεν έχουν την εντιμότητα να απλώνουν μπροστά τους όλα τα ιστορικά δεδομένα, μερικά από τα οποία θα αντέφασκαν προς τις ελλιπείς εξηγητικές θεωρίες τους. Ο Χριστιάς είπε ότι ο Κονδύλης θεωρούσε πως έχει επεξεργαστεί μια νέα φιλοσοφική γλώσσα, φτιαγμένη με τους παλιούς όρους της γνωστής φιλοσοφικής παράδοσης, όπου όμως το νέο περιεχόμενο που τους έδωσε ο ίδιος είχε αυξημένη ισχύ γιατί μπορούσε να επαληθευτεί από ή έστω να καλύψει όλη την ιστορική πείρα του ανθρώπου, από την οποία δεν είναι θεμιτό να αποκλείεται ως ‘εξαίρεση’ τίποτα. Τη σύγκρινε αυτή τη γλώσσα με τη γλώσσα της επιστήμης και είπε πως ο Κονδύλης είχε το ίδιο αίσθημα ισχύος γι’ αυτήν που έχει ένας επιστήμονας, π.χ. ένας μαθηματικός, για την ισχύ της μαθηματικής γλώσσας. Δηλ. ότι ο επιστήμονας μπορεί να ελέγξει ο ίδιος την αντικειμενική ισχύ των λεγομένων του με βάση την ίδια τη μαθηματική γλώσσα, αφού αυτή γίνεται δεκτή καθολικά. Έτσι και για τη δική του γλώσσα (για τους δικούς του όρους, εντέλει, με το περιεχόμενο που τους είχε δώσει), ο Κονδύλης θεωρούσε (κατά τον Χριστιά, πάντα) ότι μπορούσε ο ίδιος να ελέγξει αν τα λεγόμενά του στέκουν ή δε στέκουν, και να δει αν επαληθεύονται ή διαψεύδονται. Για παράδειγμα, είπε πως ο Riemann θα μπορούσε ο ίδιος να ελέγξει αν η γεωμετρία του ισχύει ή δεν ισχύει. Σε αυτό διαφέρει κατ’ αυτόν η γλώσσα των άλλων, π.χ. της θεολογίας ή του μυστικισμού, που έχει μόνο υποκειμενική ισχύ (για τον ομιλούντα και τους οπαδούς του). Παρά τη μομφή που διατυπώθηκε από ένα μέλος του κοινού που παρενέβη στο τέλος, ότι ο Χριστιάς παρουσίασε μια ‘θετικιστική καρικατούρα’ της σκέψης του Κονδύλη, παρουσιάζοντάς τον να πρεσβεύει αυτό ακριβώς που εκείνος είχε πολεμήσει ως άποψη, δηλ. ότι υπάρχει αντικειμενική ισχύς κάποιων αξιών, γλωσσών, φιλοσοφιών κλπ., είναι γεγονός ότι βασική θέση του Κονδύλη είναι ότι ναι μεν όλες οι αξίες που διατυπώνονται υποκρύπτουν αξιώσεις ισχύος, αλλά η δική του περιγραφική θεωρία μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι αντικειμενική, και η αντικειμενικότητα της γνώσης είναι εφικτή, από κάποιο μη αξιακό, καθαρά περιγραφικό αρχιμήδειο μετερίζι. Μάλιστα είχε γράψει κι ένα κείμενο όπου είχε προσπαθήσει να εξετάσει τη γλώσσα των μαθηματικών μέσα από αυτό το πρίσμα, αλλά δεν το έχω διαβάσει. (Από τον Καΐση τονίστηκε ότι ο Κονδύλης διάβαζε πολύ μαθηματικά, πράγμα που τεκμαίρεται και από τα πολλά βιβλία μαθηματικών που είχε στη βιβλιοθήκη του, της οποίας ο κατάλογος μάς ανακοίνωσε ότι οσονούπω θα δημοσιευτεί και στο διαδίκτυο από το Παν. Θεσσαλον.).

Η πιο ενδιαφέρουσα ομιλία για έναν απλό [επαγγελματία…] μεταφραστή ήταν προφανώς η σύντομη ομιλία του Λευτέρη Αναγνώστου (βλ. τίτλο παραπάνω). Δεδομένου ότι ο Κονδύλης μετέφραζε ο ίδιος τα έργα του στα ελληνικά (τα οποία κατά τη γνώμη μου είχε συλλάβει γλωσσικά μέσα στο μυαλό του στα ελληνικά, αφού τα σημειώματα-κατάλοιπά του για την Κοινωνική Οντολογία είναι κυρίως στα ελληνικά, αν και βρίθουν εννοείται από γερμανικά αλλά και από τις λοιπές πολλές γλώσσες που ήξερε, όπως μας είπε ο Φώτης Δημητρίου), δεδομένου λοιπόν αυτού καθώς και του ότι ο ίδιος είχε δηλώσει όταν ζούσε ότι δεν είχε καν διανοηθεί να τα δώσει σε άλλους προς μετάφραση, εντύπωση μου έκανε η απόφαση του Αναγνώστου να αλλάξει την απόδοση ενός τόσο κεντρικού όρου όσο ο όρος Ισχύς (Macht) σε Εξουσία, γιατί, λέει, η Ισχύς μπορεί να σημαίνει επίσης κάτι που έχει εγκυρότητα (validity), και δεν ήθελε να υπάρχει αυτή η σύγχυση. [Εν τοιαύτη περιπτώσει, γιατί δεν απέδιδε το Macht ως Δύναμη;]

Εδώ προκύπτουν δύο ενστάσεις: η πρώτη, ότι και μεταξύ Ισχύος και Εξουσίας υπάρχει απόσταση, αφού η Ισχύς δεν προϋποθέτει τα μέσα καταναγκασμού που διαθέτει η Εξουσία, και αντιστρόφως (υπάρχουν και ανΙσχυρες Εξουσίες). Και αυτό, παρά το σχόλιο του νομικού Καΐση (απ’ αφορμή ωστόσο άλλη ομιλία, εκείνη του Χριστιά περί υποκειμενικού αισθήματος ισχύος), ότι ισχύς δεν νοείται χωρίς καταναγκασμό, πράγμα που εγώ, σε πρώτη ανάγνωση τουλάχιστον, το βρίσκω λανθασμένο: η ισχύς τού “και όμως κινείται” του Γαλιλαίου δεν έχει σχέση με την εξουσία του Γαλιλαίου να επιβάλει την άποψή του στην εποχή του. Όσο λοιπόν μπορεί να υπάρξει σύγχυση μεταξύ Ισχύος και Εγκυρότητας, άλλο τόσο και μεταξύ Ισχύος και Εξουσίας.

Η δεύτερη ένσταση, που απορρέει από την πρώτη, είναι ότι το δίλημμα αυτό, της επιλογής δηλ. ανάμεσα στις δύο παραπάνω πιθανές αμφισημίες, το είχε αντιμετωπίσει προφανώς ο ίδιος ο Κονδύλης, και το έλυσε διαλέγοντας τον όρο Ισχύς αντί για τον όρο Εξουσία. Πώς λοιπόν έρχεται ο μεταφραστής του και αλλάζει έναν τόσο κομβικό όρο; Άλλο να μη σεβαστείς την επιλογή του άλλου επειδή προέκυψε ένα νέο στοιχείο, επειδή παρουσιάζεις ένα νέο επιχείρημα, που ο άλλος δεν το γνώριζε ή δεν το είχε σκεφτεί, και άλλο να μην τη σεβαστείς επειδή εσύ θεωρείς ότι η επιλογή του άλλου υπήρξε λανθασμένη. Εδώ θα έπρεπε να προκρίνεται η τήρηση των επιλογών του άλλου, νομίζω.

Επίσης, ο Αναγνώστου είπε ότι ένας άλλος όρος που δεν κράτησε είναι ο όρος ‘πολεμικός’ ως απόδοση του polemisch, διότι, όπως είπε, το πολεμικός σημαίνει άλλο πράγμα στα ελληνικά, έχει να κάνει με τον πόλεμο και όχι με την πολεμική. Αυτό είναι ένα πρόβλημα πασίγνωστο, που όλοι οι μεταφραστές το νιώθουν οξύτατα στο πετσί τους. Έχει να κάνει με την πολυχιλιετή υιοθέτηση ελληνικών όρων από τα λατινικά και στη συνέχεια από τις λοιπές ευρωπαϊκές γλώσσες, υιοθεσία που έχει δημιουργήσει ένα διπλό οπλοστάσιο όρων στις γλώσσες αυτές, οι οποίες ‘εισήγαν άκριτα’ και ‘πιθήκιζαν’ όρους από την κυρίαρχη αρχαία ελληνική [δανείστηκα δύο εκφράσεις του γλωσσαμυντορικού συρμού], με αποτέλεσμα να μας ρίχνουν τώρα στ’ αφτιά, γι’ αυτό και πιστεύω πως λίγη ‘άκριτη [δηλ. λελογισμένη] εισαγωγή’ και λίγος [δηλ. λελογισμένος] ‘πιθηκισμός’ έκανε, κάνει και θα κάνει πάρα πολύ καλό στη νεοελληνική γλώσσα. Τέλος πάντων, το θέμα είναι ότι, πρώτον, δεν μας είπε ο Αναγνώστου με ποιον όρο αποδίδει ο ίδιος το polemisch, και, δεύτερον, και πάλι ισχύει εδώ ό,τι και με την Ισχύ, δηλ. ότι ο ίδιος ο Κονδύλης προφανώς γνώριζε ότι άλλο πόλεμος και άλλο πολεμική και παρ’ όλα αυτά είχε πάρει την Απόφαση (άλλη κεντρική έννοια της θεωρίας του Κονδύλη) να αποδώσει το polemisch ως πολεμική. Άρα μπαίνει κι εδώ το ίδιο θέμα του σεβασμού της δικής του επιλογής, αφού κανένα νέο επιχείρημα δεν προβλήθηκε, παρά μόνο το άλλως φρονείν του νέου μεταφραστή.

Κατά τα άλλα, ο Αναγνώστου είπε ότι τις περισσότερες φορές σεβάστηκε τις μεταφραστικές επιλογές του Κονδύλη.

Να κλείσω με μια ανακοίνωση που πολύ τη χάρηκα. Ο Καΐσης είπε ότι προσεχώς θα εκδοθούν στα ελληνικά η Γένεση της διαλεκτικής, που την περιμένω πώς και πώς εδώ και χρόνια, και ο Συντηρητισμός. Επίσης, ότι βρίσκονται σε καλό δρόμο οι επαφές για να εκδοθεί επιτέλους αυτός ο σπουδαίος στοχαστής στα αγγλικά (ούτε στα γαλλικά υπάρχει· αυτό για να καταλάβουν όλοι σε πόσο κοσμοπολίτικο και υπεράνω εθνικισμών περιβάλλον ζούμε…) Το ποσοστό μεταφρασμένων τίτλων στα αγγλικά είναι 2% ή 4% (στοιχεία του Κουτσουρέλη, αν θυμάμαι καλά).

Αμοιβαία τα αισθήματα

2011-09-08T16:02:00.000+03:00

Σε συνέντευξη τύπου που έδωσε η ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Αλέκα Παπαρήγα, με θέμα "Οι θέσεις του ΚΚΕ για τα σενάρια χρεοκοπίας και το χρέος", διαβάζω (στο KKE.gr):

Είναιουσιαστική η διαφορά μας με τα άλλα κόμματα. Μπορεί σε επιμέρους ζητήματα πουλένε «όχι στο μνημόνιο», «όχι στο μεσοπρόθεσμο», «όχι στο εφαρμοστικό» νασυμπίπτουμε, αλλά δεν αρκεί να συμπίπτεις σε αυτό το όχι. Ακούω να κάνουμεαντιμνημονιακό μέτωπο. Το μέτωπο πρέπει να είναι προς τα μπρος, ποια Ελλάδαθέλω, ποια κοινωνία, ποια οικονομία;

Πολύ σωστά. Ακόμα κι αν νιώσεις ότι, στις παρούσες συνθήκες του τσέτικου γιουρουσιού που έχει εξαπολυθεί εναντίον του λαού, κάτι σε ωθεί προς τις θέσεις του ΚΚΕ, έρχεται αμέσως αυτό το "ποια Ελλάδα θέλω, ποια κοινωνία, ποια οικονομία;", και σου κόβεται κάθε όρεξη συμμαχίας...

Εικόνες ‘Ελλήνων’ στα ορθόδοξα μοναστήρια

2011-09-01T03:01:00.001+03:00

Διάβαζα χτες πως οι Σκοπιανοί ζωγράφισαν τον Μέγα Αλέξαντρο σε εκκλησία, μέσα σε μετάλλιο, δίκην αγίου, με τις ευλογίες του Αχριεπισκόπου Οχρίδος. Λινκ δεν υπήρχε, μόνο μια φωτογραφία, άρα η πληροφορία ελέγχεται. Τέλος πάντων. Πέρα από το θέμα της ιστορικής πλαστογραφίας, που είναι και ο κύριος στόχος των Σκοπιανών διαχρονικά, υπάρχει το θέμα της αγιοποίησης μιας αρχαίας προσωπικότητας, και μάλιστα ενός στρατηλάτη. Θυμήθηκα έτσι να γράψω ένα άρθρο για ανάλογες προσπάθειες από τους δικούς μας εκκλησιαστικούς να εντάξουν, στα πλαίσια του ελληνοχριστιανικού ιδεολογήματος, πρόσωπα της αρχαίας Ελλάδας, υπαρκτά και θρυλικά (όπως η Σίβυλλα) σ’ ενός είδους χριστιανικό οιονεί αγιολόγιο (η Σίβυλλα βέβαια και οι χρησμοί της αποτελούσαν και παλιότερα, από την αρχή μάλιστα, μέρος της χριστιανικής προφητικής γραμματείας, οπότε…). Πέρα από την παρουσία αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων στο νάρθηκα της Μονής Φιλανθρωπηνών στο Νησί της λίμνης των Ιωαννίνων,

πρόσφατα ο (δηλωμένος αντιοικουμενιστής) ηγούμενος της Μονής Μεγάλου Μετεώρου έστησε μια μικρή πινακοθήκη τέτοιων ‘προφητών’ στον έξω τοίχο της παλιάς Τράπεζας της Μονής, με την ανάλογη εισαγωγή.

Στις απεικονίσεις τούς βάζουν να κρατούν ειλητά με ρήσεις που δεν είχαν ποτέ πει ούτε και θα μπορούσαν να έχουν πει, δημιουργώντας έτσι στον αδαή επισκέπτη πλαστές εντυπώσεις. Στα ειλητά υπάρχουν οι παρακάτω ρήσεις:

“Η Έλληνίς Σίβυλλα η φιλόσοφος” : “Ήξει ουρανόθεν βασιλεύς αιώνων ο μέλλων κρίναι πάσαν σάρκα και κόσμον άπαντα” (η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αποσκοράκισε τη Σίβυλλα στη Σύνοδο του Τριδέντου).

“Ο Έλλην Σόλων ο σοφός και νομοθέτης” : “Ήν δ’ αυτός τώι αυτοπάτορι απάτωρ τρισόλβιος ός [sic: ως] τι φως τριλαμπές ο δε παθών Θεός εστι και ου θεότης πάθεν όστις φως γαρ, βροτόσωμος αυτός Θεός ήδη και ανήρ πάντως φέρων εν θνητοίς”. (δε βγαίνει και πολύ νόημα, η δε μετάφραση που προσάγουν δεν αντιστοιχεί και πολύ στενά στο “πρωτότυπο”)

“Ο Έλλην Πυθαγόρας ο φιλόσοφος και μαθηματικός” : “Ο Θεός εστιν νους και λόγος και πνεύμα και λόγος [bis] σαρκωθείς εκ Πατρός”.

“O Έλλην Σωκράτης ο φιλόσοφος” : “Και το όνομα αυτού αυξηθήσεται και τιμηθήσεται υπό πάντων εφ’ όλην την οικουμένην”.

“Ο Έλλην Απολλώνιος ο φιλόσοφος” : “Ένα Θεόν ύψιστον εν τρισίν λέγω, ός ουρανόν έρξεν [; η μετάφραση λέει “δημιούργησε”] άμα και χθόνα, Θεός ήν μεν αεί και εστίν και έσται ούτε αρξάμενος, ούτε παυσόμενος”. Ποιος είναι αυτός ο “Απολλώνιος ο φιλόσοφος”;

[Ξαφνικά εντάσσει τον Απόστολο Παύλο, λόγω του λόγου του στον Άρειο Πάγο, όπου επικαλέστηκε μπροστά στους Αθηναίους τους “καθ’ υμάς ποιητάς”, και μετά τον Άγιο Ιουστίνο, ο οποίος λέει στο ειλητό του “οι μετά λόγου βιώσαντες χριστιανοί εισί κάν άθεοι ενομίσθησαν, οίον εν Έλλησι μεν Σωκράτης και Ηράκλειτος και όμοιοι αυτοίς”. Αυτή είναι η δικαιολόγηση της όλης πρωτοβουλίας, που συμπληρώνεται με ένα λόγο περί περιουσιότητας της ελληνικής γλώσσας:
Όμως η μεγαλύτερη προσφορά του Ελληνισμού στο Χριστιανισμό είναι η ελληνική γλώσσα. (…)]

Συνεχίζοντας με τους αρχαίους Έλληνες,

“Ο Έλλην Όμηρος ο ποιητής” : “Ήξει προς ημάς οψέ γης άναξ απλούς και σάρκα φανείται δίχα τινός σφάλματος”.
Ο Όμηρος μάλιστα κρατά σφαίρα μέσα στην οποία υπάρχει Μούσα, ενώ στο βάθος εικονίζεται μεταξύ άλλων Έλληνας πολεμιστής που θυμίζει όχι Αχαιό του Τρωικού Πολέμου αλλά κάτι μεταξύ Ρωμαίου λεγεωνάριου και Έλληνα οπλίτη, καθώς και ιππέας με δόρυ (ενώ στα μυκηναϊκά χρόνια δεν υπήρχε ιππικό, στην ταινία όμως με τον Μπραντ Πιττ υπήρχε) με αισθητική Κλασικών Εικονογραφημένων, ενώ από πάνω τρέχει η ανορθόγραφη επιγραφή “Άνδρα μοι ένεπε Μούσα”.

“Ο Έλλην Θουκυδίδης ο ιστορικός” : “Ου Θεός έτερος ουκ άγγελος ου δαίμων ου σοφία ουκ ουσία αλλ’ ή μόνος Κύριός εστι δημιουργός τού παντός τών απάντων παντέλειος Λόγος” [“δημιουργός του παντός, των απάντων παντέλειος Λόγος”: κομψότατος φόρος τιμής στο “βάθος και την απεραντοσύνη” της ελληνικής γλώσσας!]

“Ο Έλλην Αριστοτέλης ο φιλόσοφος” : “Οψέποτέ τις επί την πολυσχεδή ταύτην ελάσειεν επί [bis] γην δίχα σφάλματος γενήσεται σαρξ ακάματος φύσει Θεός γέννησις εξ αυτού γαρ ο αυτός ουσιούται Λόγος”.

“Ο Έλλην Πλάτων ο φιλόσοφος” : “Εκ μητρονύμφου παναμώμου παρθένου μέλλει σπαρήναι του Θεού μόνος γόνος. Άσαρκον, σαρκικόν και γεννητόν εν γήι τέτοκεν τον ουρανού και γης ποιητήν”.

“Ο Έλλην Πλούταρχος, ο πατήρ της ιστορίας” [Ορίστε;!] : “Καταγγέλλω εν τρισίν ένα μόνον υψιμέδοντα Θεόν, ού λόγος άφθιτος εν αδαεί κόρηι έγκυμος έσεται [sic]. Ούτος γαρ ως τόξον πυρφόρον ίσος διαδραμείται και κόσμον άπαντα ζωγρήσει και τώι Πατρί προσάξει δώρον”. Να και μια ωραία εικόνα, επιτέλους!

Όλη η σειρά φωτογραφιών:

Τιμή στον Γιάννη Μόραλη

2011-08-13T22:28:00.001+03:00

Πήγα στην έκθεση Τιμή στον Γιάννη Μόραλη, στην Εθνική Πινακοθήκη. Αποτελείται κυρίως από τα έργα της δωρεάς του ζωγράφου, το 1988, προς αυτήν, που περιλάμβανε έργα ως τα τέλη της δεκαετίας του ‘60, αλλά παρουσιάζονται και μεταγενέστερα έργα, της πιο αφαιρετικά παραστατικής περιόδου του, από άλλες συλλογές.

Κάπου λοιπόν αναφέρεται μια ομοιότητά του με τον Jean Souverbie (1891-1981), αλλά προσωπικά δε βρίσκω τόσο μεγάλη ομοιότητα. Π.χ., Souverbie:

και Μόραλης:

Ο Souverbie μιλάει με τον όγκο, ο Μόραλης είναι πιο επίπεδος και γεωμετρικός.

Επίσης, χρωματικά, Souverbie:

και Μόραλης:

Στους δύο τελευταίους πίνακες, χρωματικά ο μεν Souverbie μού θυμίζει τον Μαλιέβιτς της αρχής:

ο δε Μόραλης τον Μαλιέβιτς του Άσπρου Σταυρού:

(ξέρω, ξέρω· ό,τι θυμάμαι χαίρομαι…)

Επίσης, αναφέρει ο ίδιος ο Μόραλης την (ανεπίγνωστη) ομοιότητα μιας αυτοπροσωπογραφίας του:

με μια του Ντελακρουά. Λογικά, πρέπει να ‘ναι ετούτη:

μολονότι υπάρχει κι αυτήνη:

Με την πρώτη είναι ίδια η γωνία και οι γραμμές του κεφαλιού, ενώ με τη δεύτερη το ότι κοιτά κατάματα το θεατή. Μάλλον την πρώτη όμως νομίζω ότι εννοούσε.

Ακόμα, ετούτη η ζουγραφιά:

πώς να μη σου θυμίσει αυτούνο το σκαλιστό:

Στη συνέχεια, γυρίζοντας σπίτι μου, είχα μια μοναδική ποδηλατική εμπειρία: κατέβηκα την οδό Σόλωνος από την Ηρακλείτου ως την Μπόταση όλο με πράσινο, όρθιος για να μη σπάσει ο κώλος μου λόγω οδοστρώματος αλλά χωρίς να φρενάρω πουθενά. Δεκαπενταύγουστος λέμε!

Φιλοστράτου, Βίοι Σοφιστών

2011-08-07T20:29:00.003+03:00

Διάβαζα τους Βίους Σοφιστών, του Φιλόστρατου (αρχές 3ου αι. μ.Χ.). Τον αυτοσχέδιο λόγο, τον αυτοσχεδιασμό, τα ονομάζει «σχέδιον λόγον», «σχεδιάζειν». Όταν αναφέρει δύο πράγματα, τη δεύτερη φορά λέει «το μεν», «το δε», αλλά με ανάποδη σειρά. Από τις δύο περιπτώσεις ως τώρα, στη μια προσθέτει προσδιορισμό, γιατί αλλιώς η αντιστροφή δεν θα ήταν φανερή:

Ήρξε δέ τής μέν αρχαιοτέρας [σοφιστικής] Γοργίας ho Λεοντίνος εν Θετταλοίς, τής δέ δευτέρας Αισχίνης hο Ατρομήτου… καί μετεχειρίζοντο τάς hυποθέσεις hοι μέν κατά τέχνην, hοι δέ από Γοργίου κατά τό δόξαν.

Στην άλλη περίπτωση, η αντιστροφή είναι φανερή από τα συμφραζόμενα:

hη αρετή καί hη κακία φοιτώσαι παρά τόν hΗρακλέα εν είδει γυναικών, εσταλμέναι hη μέν απατηλώι τε και ποικίλωι, hη δέ hως έτυχεν, καί προτείνουσαι τώι hΗρακλεί νέωι έτι hη μέν αργίαν καί τρυφήν, hη δέ αυχμόν καί πόνους.

Βάζει δηλ. έναν κάθετο άξονα συμμετρίας ανάμεσα στα δύο ζεύγη και βάζει αριστερά-δεξιά κοντά-κοντά τους δύο σύστοιχους όρους και μακριά-μακριά τους άλλους δύο σύστοιχους:

Α Β | μεν=Β δε=Α

Αυτό δε το hη μέν αργίαν καί τρυφήν, hη δέ αυχμόν καί πόνους, είναι και ιαμβικός 15σύλλαβος! Τυχαίο; Είχε δεν είχε εξαφανιστεί η προσωδία το 200 μ.Χ., δεν το ξέρω.

Άλλο: λέει για τον Πρόδικο τον Κείο ότι είχε επινοήσει την παραπάνω γνωστή ιστορία για τον Ηρακλή με την Αρετή και την Κακία, και προσθέτει ότι

τού λόγου έμμισθον επίδειξιν εποιείτο Πρόδικος περιφοιτών τά άστη καί θέλγων αυτά τόν Ορφέως τε καί Θαμύρου τρόπον, εφ’ hοίς μεγάλων μέν ηξιούτο παρά Θηβαίοις, πλειόνων δέ παρά Λακεδαιμονίοις, hως ες τό συμφέρον τών νέων αναδιδάσκων ταύτα.

Άραγε οι Λακεδαιμόνιοι, που δεν αγαπούσαν τη ρητορική, τον πλήρωναν κιόλας για να πάει να τους πει την ιστορία; Η αγγλ. μετάφραση (Wilmer Cave Wright, 1921, Loeb Class. Libr. CLC 134) αποδίδει το ηξιούτο ως he won reputation:

he toured the cities and gave recitations of the story in public, for hire, and charmed them after the manner of Orpheus and Thamyris. For these recitations he won a great reputation at Thebes and a still greater at Sparta, as one who benefited the young by making this fable widely known.

Ροοκρήνες και αρυκρήνες

2011-07-10T00:10:00.004+03:00

Έχω ξαναγράψει για το θέμα των αρχαιολογικών όρων, για τα ενώτια και τα ψέλλια. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ρόδου είδα τουλάχιστον επεξήγηση των δύο αυτών όρων, και χάρηκα,

αλλά μετά στο Ασκληπιείο της Κω διάβασα το εξής αχτύπητο:

Κατά τους πρώιμους ελληνιστικούς χρόνους, λέει, εντάχθηκαν ροοκρήνες και αρυκρήνες για τον λατρευτικό καθαρμό των επισκεπτών και για θεραπευτικές αγωγές. Σαν τι να σημαίνουν οι όροι αυτοί; Τίποτα πολύ προχωρημένο θα 'ναι, δικέ μ' να 'ούμε... Άλλωστε, δεν έχει ο επισκέπτης παρά να διαβάσει το αγγλικό κείμενο· it's elementary, my dear Watson!

Α, μάλιστα: fountains for the inflow and the outflow of water. Πώς είπατε; Δεν ξέρετε αγγλικά; Πρόβλημά σας! Στην Ελλάδα ζείτε, και τολμάτε να μην ξέρετε αγγλικά; Και τότε πώς θα καταλάβετε τις ροοκρήνες και τις αρυκρήνες; Άλλωστε, ευλογημένε, δεν μπορεί η κούτρα σου να θυμηθεί ότι ο τάδε ιστορικός αρύεται ειδήσεις από τις τάδε πηγές; Τι είσαι κι εσύ πια; άλλο ένα ντουβάρι της 'αρωγής' και της 'ευδοκίμησης';

Ρε πώς αλλάζουνε τα πράματα...

2011-03-13T21:34:00.001+02:00

Does not every American feel that assurance has been added to our hope for the future peace of the world by the wonderful and heartening things that have been happening within the last few weeks in Russia? Russia was known by those who knew it best to have been always in fact democratic at heart, in all the vital habits of her thought, in all the intimate relationships of her people that spoke their natural instinct, their habitual attitude toward life. The autocracy that crowned the summit of her political structure, long as it had stood and terrible as was the reality of its power, was not in fact Russian in origin, character, or purpose; and now it has been shaken off and the great, generous Russian people have been added in all their naive majesty and might to the forces that are fighting for freedom in the world, for justice, and for peace. Here is a fit partner for a League of Honor.

Αμερικανός πρόεδρος Γούντροου Ουίλσον, 2 Απριλίου 1917, προς το Κογκρέσο, καλώντας σε πόλεμο εναντίον της Γερμανίας.

Λογαριασμοί

2011-03-05T14:15:00.000+02:00

Οικογένεια που μένει σε δυτικό λαϊκό προάστειο, χωρίς εισοδήματα πλην της εργασίας, έχασε πρόσφατα μέλος της. Κόστος κηδείας, 1700 ευρώ. Κόστος συνολικό, με μέσα τα 3ήμερα, τα 9μερα, τα 40μερα και τον (μη ιδιόκητο) τάφο στον πιο φτηνό μαρμαρά, 3500 ευρώ. Ο παπάς για τα 3ήμερα και τα 9μερα πήρε από 20 ευρώ, και για τα 40μερα πήρε 80 (10 λεπτά 'δουλειά'). Μαύρα όλα. Τα τελευταία χρόνια έχει χτίσει 4όροφο απέναντι από το σπίτι όπου μένει η οικογένεια (στο νοίκι). Η πλαστικοποίηση για τη φωτογραφία του τάφου έκανε 90 ευρώ.

Στην οικογένεια ο ένας δούλευε ως πρόσφατα σε μεταφορά χρημάτων για 800 ευρώ. Απολύθηκε και βγήκε στην ανεργία, όπου δεν κινδυνεύει πια καθημερινά να του φυτέψουν μια σφαίρα στο κούτελο. Μια άλλη το μεν χειμώνα βγάζει μεροκάματο 40 ευρώ, το δε καλοκαίρι δούλεψε πέρσι συνεταιρικά ένα ουζερί σε παραλία της Σαρωνικής ακτής που σερβίριζε στην παραλία. Εν έτει 2011, από τα 40000 το χρόνο που ζήτησε πέρσι ο ιδιοκτήτης (πρώτη φορά λειτούργησε πέρσι), φέτος είδε ότι έβγαλε καλά λεφτά και ζήτησε 70000! Οπότε, δεν γινόταν.

Τώρα σκέφτεται το μέλος αυτό της οικογένειας να νοικιάσει μια καντίνα που έχει άδεια Σαρωνικού (που για να βγει πρέπει να έχεις ΤΗΝ άκρη) για τους 3-4 μήνες του καλοκαιριού σε πολύ κοντινό νησί. Ο ιδιοκτήτης της καντίνας θέλει 1500 ευρώ το μήνα νοίκι. Η οικογένεια πληρώνει νοίκι στο σπίτι της, και αν πάρει αυτή τη δουλειά, καθώς δεν υπάρχει άλλη, θα πρέπει να πληρώνει 1500 ευρώ το μήνα για την καντίνα και ένα ακόμα νοίκι για κάποιο κατάλυμα στο νησί τους 3-4 μήνες. Δηλ. για ένα διάστημα 3 νοίκια. Το ένα παιδί του χρόνου θα σπουδάζει σε πόλη της Β. Ελλάδας για 4 χρόνια, ώστε όταν τελειώσει να έχει 3x200 = 600 μόρια, ελπίζοντας τότε σε διορισμό ΑΣΕΠ.

Ηχήστε οι σάλπιγγες... Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα...
Βογκήστε τύμπανα πολέμου... Οι φοβερές
σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα!

Χαμαιλεοντισμοί, 2

2011-03-04T00:14:00.001+02:00

Είμαι στην Πρέβεζα με τη γυναίκα μου. Πάμε σ' ένα μαγαζί να φάμε, εκεί στην παλιά πόλη. Βράδυ, Φλεβάρης. Καθόμαστε, παραγγέλνουμε. Δίπλα μας δυο κοπέλες καπνίζουν αρειμανίως. Τι να κάνεις; μόκο. Ξένη πόλη. Τέλος πάντων, κάποια στιγμή η γυναίκα μου βγαίνει έξω (τζαμαρία είχε) να καπνίσει. Τη βλέπουν το παιδί και ο ταβερνιάρης. Κάτι λένε μεταξύ τους. Κοιτάνε εμένα, που παραμένω καθιστός μέσα στο μαγαζί, σε επαφή με τη τζαμαρία. Τελικά, το παιδί βγαίνει έξω και, περνώντας δίπλα μου, μου ρίχνει μια απολογητική ματιά. Ταυτόχρονα, ο ταβερνιάρης έρχεται σε μένα και μου διευκρινίζει γεμάτος συντριβή ότι συγνώμη, δεν υπάρχει πρόβλημα, η κυρία μπορεί άνετα να καπνίσει μέσα στο μαγαζί. Του λέω, ναι, απλώς εμείς το κάνουμε αλλιώς. Μου λέει ότι το μέτρο θα αρχίσει να εφαρμόζεται 'από αύριο' (sic), αλλά προς το παρόν τους αφήνουν ήσυχους. Του λέω ότι ναι, ξέρω, ξέρω, κι ότι γι' αυτό είμαστε λαός για φτύσιμο. Κωλώνει, μου λέει ότι αυτός δεν το βλέπει έτσι. Του επαναλαμβάνω το ίδιο, ότι είμαστε λαός για φτύσιμο, εκμεταλλευόμενος το ότι δεν θα μου απαντήσει όπως θα ήθελε, καθότι είμαι πελάτης. Μου λέει ότι δε γίνεται, ο κόσμος έχει συνηθίσει έτσι, κλπ. Του λέω ότι οι ξένοι βγαίνουν έξω. Μου λέει ότι "μα αυτοί το έχουν μάθει από πέντε χρονώ"! Σουρεαλιστικό επιχείρημα. Τέλος πάντων, του λέω: "και οι Τούρκοι;" Μου λέει, "Ε ναι, οι Τούρκοι..." Δεν ξέρει τι να πει. Ταυτόχρονα ξαναμπαίνει στο μαγαζί το παιδί, αφού πείστηκε ότι η γυναίκα μου καπνίζει οικειοθελώς έξω, και όχι από φριχτή παρεξήγηση...

Κατεδαφίσεις πάσης φύσης

2011-03-03T23:39:00.002+02:00

Προ ημερών πήγα στην παρουσίαση του βιβλίου του Χαράλαμπου Μπούρα, Βυζαντινή Αθήνα, 10ος-12ος αιώνας. Το βιβλίο καλύπτει μεγάλο κενό, τουλάχιστον όσον αφορά το ευρύ κοινό. Τέλος πάντων, ανάμεσα σ' αυτούς που μίλησαν ήταν και ο ανασκαφέας της Αρχαίας Αγοράς John Camp. Μίλησε στα αγγλικά, με ωραία, μπάσα φωνή και θαυμάσια άρθρωση, και δικιολόγησε το ότι βρέθηκε μεταξύ των ομιλητών με το ότι ο συγγραφέας, για να μιλήσει για τη μεσοβυζαντινή πόλη, άντλησε στοιχεία κατεξοχήν από την ανασκαφική έρευνα της Αγοράς. Μας έδειξε δε στο τέλος κι ένα αδημοσίευτο σχέδιο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού από περιηγητή, γύρω στα 1805, πολύ ωραίο. Τέλος πάντων, τα γράφω αυτά γιατί τι είπε το άτομο σε μια στιγμή; Είπε: καθώς τον 7ο αι. μ.Χ. η περιοχή της Αγοράς ερήμωσε, ο μόνος τρόπος να βρεθούν στοιχεία για την πόλη των 'σκοτεινών αιώνων' (7ος αι.-950 μ.Χ.) είναι να γίνει ένας μεγάλος σεισμός που να ρίξει την Πλάκα κάτω κι έτσι να γίνουν ανασκαφές εκεί, γιατί εκεί βρισκόταν πια μόνο η πόλη.

Εντάξει, μαύρο χιούμορ, θα μου πεις. Όμως ο Μιχάλης Τιβέριος, καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας στο ΑΠΘ, προλογίζοντας το βιβλίο τού Αμερικανού σοφού Η Αρχαία Αγορά της Αθήνας (ΜΙΕΤ, Αθήνα 2005), έγραφε:

Θα κλείσω τον πρόλογό μου με μια πρόταση του καθηγητή Καμπ, που πιστεύω ότι άξιζε να είχε προσελκύσει την προσοχή των αρμοδίων για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας. Ο διευθυντής των ανασκαφών της αθηναϊκής Αγοράς θεωρεί ότι ήταν μοναδική ευκαιρία, τώρα που η Αθήνα ετοιμάζεται να υποδεχτεί τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, να γινόταν ενοποίηση του αρχαιολογικού χώρου της αθηναϊκής Αγοράς με το χώρο του Κεραμεικού, με ταυτόχρονη αποκάλυψη της κοίτης του Ηριδανού ποταμού σε μήκος πάνω από 500 μέτρα. "Με τη διαμόρφωση μονοπατιών και με άλλες κατάλληλες παρεμβάσεις στον περιβάλλοντα χώρο, η Αθήνα θα αποκτούσε κάτι που έχει στερηθεί επί δεκαετίες: έναν μικρό αλλά ελκυστικό παραποτάμιο περίπατο για τους κατοίκους της". Δυστυχώς... το τρένο χάθηκε και, όπως σημειώνει ο Τζων Καμπ, τέτοιες ευκαιρίες για ριζικές μεταμορφώσεις παρουσιάζονται στις μεγάλες πόλεις κάθε εκατό χρόνια. Ας περιμένουμε λοιπόν την... επόμενη εκατονταετία, και ας ευχηθούμε οι τότε αρμόδιοι να είναι πιο τολμηροί και διορατικοί.

Και για να αφήσω τον καθηγητή να μιλήσει ο ίδιος, στον δικό του πρόλογο στην ελληνική έκδοση:

...η Αθήνα έχει τώρα μια τέτοια ευκαιρία. Η περιοχή ανάμεσα στην Αγορά και τον Κεραμεικό θα έπρεπε να απαλλοτριωθεί και να ανασκαφεί για να επιτευχθεί η ενοποίηση των δύο αρχαιολογικών χώρων. Σε μια τέτοια περίπτωση θα προέκυπταν δύο άμεσα οφέλη. Πρώτον, ο επισκέπτης θα είχε τη δυνατότητα να περπατήσει σ' όλο το μήκος της αρχαίας Οδού των Παναθηναίων, από το Δίπυλο μέχρι την Ακρόπολη. Δεύτερον, θα αποκαλύπτονταν πεντακόσια και πλέον μέτρα της κοίτης του Ηριδανού· με τη διαμόρφωση μονοπατιών και με άλλες κατάλληλες παρεμβάσεις στον περιβάλλοντα χώρο, η Αθήνα θα αποκτούσε κάτι που έχει στερηθεί επί δεκαετίες: έναν μικρό αλλά ελκυστικό παραποτάμιο περίπατο για τους κατοίκους της.

Εμένα γιατί αυτό μου μυρίζει κατεδάφιση των κτιρίων της Αδριανού σε όλη την επαφή αυτής της οδού με την Αρχαία Αγορά, από τον Άγιο Φίλιππο και κάτω; Και κάτι άλλο: αυτό που στερήθηκε η Αθήνα ήταν ο ρους του Ιλισσού και βεβαίως διάφορα άλλα ρέματα, όπως η Φωκίωνος Νέγρη. Αλλά Ηριδανός απ' όσο ξέρω δεν υπήρχε στα νεότερα χρόνια. Δεν θα ήταν λοιπόν μια αποκατάσταση του τοπίου αλλά μια απαρχαίωσή του. Για το κομμάτι από τους Αγ. Ασωμάτους και κάτω δεν θα 'χα καμιά αντίρρηση, αλλά για το κομμάτι έως εκεί, δεν βλέπω πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό με παράλληλη διατήρηση του 'ελκυστικότατου', όντως, μετώπου των καφενοφαγάδικων της Αδριανού. Πόσο μάλλον που τα ερείπια της Αγοράς εκτείνονται και πίσω από την Αδριανού, άρα μάλλον θα γινόταν κατεδάφιση στο σημείο εκείνο, ώστε να επιτευχθεί η ενοποίηση. Μπορεί βέβαια να κάνω και λάθος, να μπορούσε π.χ. να σκαφτεί ο χώρος και να ενωθούν τα δύο τμήματα από κάτω, με την Αδριανού να περνά στο σημείο αυτό από πάνω σαν γέφυρα. Πάντως οι προχτεσινές δηλώσεις του Καμπ για σεισμό στην Πλάκα φώτισαν την πρότασή του του 2004 μ' ένα ελαφρώς ανατριχιαστικό φως, ιδίως αν σκεφτεί κανείς με πόση ευκολία γκρεμίστηκαν οι μεσοβυζαντινές εκκλησίες τον 19ο αιώνα από τους Νεοέλληνες. Τα νεοκλασικά της οδού Αδριανού θα τύχαιναν ευγενέστερης μεταχείρισης το 2004; Ας θυμηθούμε και την απίστευτη περιπέτεια της "Μικρής Πολυκατοικίας" Κουρεμένου μπροστά από το νέο Μουσείο Ακρόπολης, ακόμα πιο πρόσφατα.

...Από την πλατεία του Μοναστηρακίου μπαίνει στο Δημοπρατήριο, συνεχίζει προς την οδό Αδριανού, διασχίζει την οδό Ερμού και εμφανίζεται στον Κεραμεικό....

[Ηριδανός. Το ποτάμι της αρχαίας πόλης. ΥΠΠΟ, Αθήνα 2000]

Μες στην πολλή θολούρα μου...

2011-02-03T19:55:00.001+02:00

Λέει ο Tony Judt (Ill Fares the Land):

Αλλά και αν ακόμα μας απασχολεί το πώς θα απαλύνουμε τα κοινωνικά δεινά, υποθέτουμε ότι αρκεί γι’ αυτό η οικονομική ‘ανάπτυξη’: από το μεγάλωμα της πίτας θα προκύψει με φυσικό τρόπο η διάχυση της ευμάρειας και των προνομίων. Δυστυχώς, όλα τα στοιχεία δείχνουν το αντίθετο. Ενώ σε δύσκολους καιρούς είναι πιθανότερο να δεχτούμε την αναδιανομή ως αναγκαία και δυνατή, σε εποχές αφθονίας η οικονομική μεγέθυνση ευνοεί κατά κανόνα τους λίγους, οξύνοντας τη σχετική υστέρηση των πολλών.

Αυτό δεν αποτελεί άραγε την ταφόπλακα της θεωρίας του Murray Bookchin, ότι οι παλιές επαναστάσεις της εποχής της σπάνης ήταν καταδικασμένες 'εντέλει', ενώ οι σημερινές κοινωνίες της αφθονίας έχουν αντικειμενικά πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να εγκαθιδρύσουν ένα σύστημα κοινοκτημοσύνης, αφού τα αγαθά φτάνουν για όλους;

Κάπως έτσι χρησιμοποιούσαν άλλοι τον Αριστοτέλη: οι δούλοι δεν χρειάζονται πια, αφού υπάρχουν οι μηχανές. Άρα, η δουλεία στη σύγχρονη μορφή της είναι αντικειμενικά μη αναγκαία. Αφήνω που η συλλογιστική αυτή ουσιαστικά νομιμοποιεί 'αντικειμενικά' την παλιά δουλεία ως προϊόν αδήριτης αναγκαιότητας. Όλες αυτές οι 'αντικειμενικές' θεωρίες δεν διαφέρουν από την παλιά προσδοκία ότι ο καπιταλισμός θα πέσει από μόνος του, υπό το βάρος των 'αντικειμενικών' αντιφάσεών του, ούτε από μια σημερινή προσδοκία ότι η αδυναμία κερδοφορίας του σύγχρονου καπιταλισμού θα επιφέρει 'αντικειμενικά' ένα σοσιαλιστικό σύστημα, όπου το κέρδος δεν θα υπάρχει σαν κίνητρο. Η διαπίστωση όμως που απηχεί ο Judt δείχνει το ακριβώς αντίθετο. Όσο βλέπεις ότι υπάρχει πλεόνασμα, τόσο θες να το αρπάξεις. Κι όλο και κάποιο ψίχουλο θα βρει κι ο φτωχός, για να μην πεθάνει της πείνας και να μπορούμε να συνεχίσουμε να τον αρμέγουμε. Άρα, αύξηση της ανισότητας. Άρα η διεκδίκηση για μεγαλύτερη ισότητα είναι ανεξάρτητη από το επίπεδο του πλούτου, το δε με ποια ένταση εκδηλώνεται έχει σχέση με παράγοντες πολιτισμικούς, ιδεολογικούς και πολιτικούς περισσότερο και όχι οικονομικούς. Και όταν σου αρπάζουν τα δικαιώματα και σε φτωχαίνουν, δεν υπάρχει περίπτωση να σου τα δώσουν πίσω αργότερα, επειδή θα 'χουν έρθει τότε 'καλύτερες μέρες', αλλά μόνο επειδή και εφόσον θα νιώσουν πίεση και απειλή, μια πίεση και απειλή που μπορεί να τη νιώσουν και στις 'χειρότερες μέρες'. Δικαίως λοιπόν αντιστέκονται όσοι αντιστέκονται σήμερα στη νεοφιλελεύθερη λαίλαπα, και δικαίως όχι γιατί θα νικήσουν αλλά γιατί δεν πιστεύουν στη θεωρία της αυριανής καλύτερης μέρας: ό,τι σου παίρνουν σήμερα, δεν πρόκειται να σ' το δώσουν πίσω. Προκύπτει έτσι ακέραια η αυτονομία του πολιτικού: δεν σημαίνει καθόλου ότι 'όταν μεγαλώσει η πίτα' θα τρώμε όλοι πιο ισομερώς. Ο συσχετισμός των δυνάμεων θα καθορίσει πόσο ισομερώς θα τρώμε, και τίποτε άλλο.

Χαμαιλεοντισμοί

2011-01-30T01:40:00.001+02:00

Βρέθηκα σήμερα το μεσημέρι στο κέντρο της Αθήνας κι έπιασε το μάτι μου ένα μικρό ταβερνάκι που έμοιαζε συμπαθητικό. Ήταν άδειο και μόνο στο βάθος διακρινόταν η παρουσία κάποιου που καταγινόταν στην κουζίνα. Κοιτώντας μέσ' από την τζαμαρία, πρόσεξα ότι στον τοίχο είχε γραμμένο ότι "εμείς αντιστεκόμαστε" και κάτι τέτοια περί τσιγάρου. Στα τραπέζια τασάκια δεν υπήρχαν. Μπήκα μέσα να ρωτήσω ευθέως τι πολιτική ακολουθεί το μαγαζί. Τότε είδα καλύτερα τι ήταν γραμμένο στον τοίχο και κατάλαβα πως "αντιστέκονται" στην απαγόρευση. Άρχισα να μιλώ με τη γυναίκα του μαγαζιού. Τη ρώτησα για την πολιτική τους, και μου είπε ότι "αντιστεκόμαστε", δηλ. ότι επιτρέπουν στους πελάτες να καπνίζουν και, αν μπει έλεγχος, οι συνέπειες μισές-μισές. Αλλά πάντως τασάκια δε βάζουν. Τότε της είπα ότι ρώτησα για να ξέρω αν θα πάω, και ότι, εφόσον επιτρέπουν το κάπνισμα, δεν θα επισκεφτώ το μαγαζί τους. Τότε άρχισε να μου λέει ότι και ο άντρας της υποφέρει πολύ από το τσιγάρο, και ότι τι καλά θα ήταν αν δεν χρειαζόταν να αδειάζουν τασάκια, αλλά από την άλλη αγαπούν και το να έχουν πελάτες στο μαγαζί. Κι ότι αν η απαγόρευση τηρούνταν πραγματικά, τότε θα έκοβαν κι αυτοί την "αντίσταση". Αλλά τώρα είναι υποχρεωμένοι να "αντιστέκονται", γιατί αλλιώς θα χάσουν την πελατεία τους, που θα μετακομίσει σε άλλους γειτονικούς "αντιστασιακούς".

Άντε βγάλε άκρη. Είτε μου είπε αλήθεια στο τέλος, όταν είδε ότι δεν είμαι καπνιστής και έπαψε να παίζει το αντιστασιακό θέατρο (με συνθήματα μες στους τοίχους του μαγαζιού γραμμένα με κιμωλία), είτε μου έλεγε αλήθεια στην αρχή, όταν νόμιζε πως μάλλον είμαι καπνιστής, και, όταν διαπίστωσε πως είμαι υπέρ της απαγόρευσης, άλλαξε το χαβά είτε για να μη δυσαρεστήσει τον πιθανό πελάτη είτε από φόβο μην καρφωθεί. Πάντως είχε πλάκα πώς η αντιστασιακή διεύθυνση του μαγαζιού μεταμορφώθηκε μέσα σε 5 δευτερόλεπτα σε κακομοίρη εστιάτορα που υποφέρει φριχτά απ' το τσιγάρο αλλά τι να κάνει; όχι μόνο το ανέχεται αλλά γράφει κιόλας "αντιστασιακά" συνθήματα στον τοίχο του μαγαζιού του!

ΣΙΜΩΝ ΚΑΡΑΣ ΚΕΠΕΜ

2011-01-30T01:23:00.000+02:00

Το αρχείο του Σίμωνα Καρά, αλλά και η Σχολή που είχε ιδρύσει, βρίσκεται από πέρσι σε καλά και άξια χέρια και φυσά νέος, φρέσκος άνεμος, που υπόσχεται πολλά. Όσοι αγαπούν ή ενδιαφέρονται για το αντικείμενο δεν πρέπει να παραλείψουν να περάσουν να δουν από μόνοι τους. Ιδού το πρόγραμμα δραστηριοτήτων φέτος:

Περισσότερα στη σελίδα τους στο facebook

The Formation of a Persecuting Society

2011-01-02T13:54:00.010+02:00

Διάβασα το παραπάνω βιβλίο, του R.I. Moore, δημοσιευμένο το 1987, στη δεύτερή του έκδοση του 2007 (Blackwell Publishing), όπου έχει προστεθεί ένα ακόμα κεφάλαιο και επίσης ένα Βιβλιογραφικό Δοκίμιο που ταυτόχρονα αναπτύσσει κάποια σημεία ουσίας.

Η γενική θέση του συγγραφέα είναι ότι από τις αρχές του 11ου αιώνα ξεκινά στη δυτική Ευρώπη μια διαδικασία παγίωσης των κρατικών και εξουσιαστικών δομών, που ολοκληρώνεται γύρω στο 1200 και οδηγεί σε μια κοινωνία η οποία, συλλέγοντας όπου βρει ψήγματα ετεροφροσύνης, αλλοθρησκίας ή ετερότητας άλλου είδους, τα συνδυάζει, τα μεγαλοποιεί, τα υποστασιοποιεί, τα στοχοποιεί και τα καταστέλλει με κάθε μέσο, με τελικό σκοπό την αύξηση της εξουσίας και της περιουσίας του μονάρχη και την αύξηση της επιρροής των περί αυτόν ανερχόμενων εγγράμματων κρατικών υπαλλήλων (clerks), αντρών μεσαίας καταγωγής χωρίς μεγάλη περιουσία, οι οποίοι με αυτό τον τρόπο ωφελούνται, εφόσον ωφελείται ο αφέντης τους.

Έτσι δημιουργείται η ταμπέλα του αιρετικού, κληρονομημένη από την ύστερη χριστιανική αρχαιότητα και ξαναχυτευμένη στα νέα αυτά καλούπια της εποχής από το 1000 και μετά. Ομάδες και ομαδούλες, συχνά χωρίς θεολογική κατάρτιση, μπορούσαν να μεγαλοποιηθούν, να στοχοποιηθούν και να εξοντωθούν μέσα από τις συντονισμένες ενέργειες επισκόπων και ηγεμόνων.

Έτσι δημιουργείται η ταμπέλα του Εβραίου ως κινδύνου για την κοινωνία, ενώ μέχρι τότε οι Εβραίοι είχαν πολύ καλύτερη θέση. Ειδικά για τους Εβραίους ισχυρίζεται ότι λόγω της επισφαλούς τους θέσης έπεσαν στην παγίδα και υπονόμευσαν και οι ίδιοι τη θέση τους με το να εξαρτήσουν, για λόγους αυτοπροστασίας, την κοινωνική τους θέση και επιρροή από τους ηγεμόνες, γινόμενοι έτσι μισητοί στους υπολοίπους, οπότε όταν ήρθε η ώρα να τους χτυπήσουν οι ως τότε προστάτες τους για να τους πάρουν τα πλούτη (και οι ανταγωνιστές τους κρατικοί υπάλληοι για να τους υποκαταστήσουν στις θέσεις επιρροής) ήταν πια εύκολη βορά στο φθόνο.

Έτσι δημιουργείται η ταμπέλα του λεπρού, που περιλαμβάνει διάφορες ασθένειες και όχι μόνο την καθαυτό λέπρα. [Το σημείο αυτό είναι από εκείνα που λέει στο τέλος του βιβλίου ότι τα αναθεώρησε η ιστορική έρευνα έκτοτε].

Ο συγγραφέας μιλά ακροθιγώς και για άλλες ομάδες, πόρνες, ομοφυλόφιλους άντρες, αλλά δεν ασχολείται πολύ λόγω έλλειψης στοιχείων.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι όλο αυτό υπήρξε όχι τόσο μια αντίδραση των αυτουργών της καταστολής ενάντια σε υπαρκτούς κινδύνους όσο μια πρωτοβουλία και διαδικασία που την ξεκίνησαν εν πολλοίς οι ίδιοι, για τους λόγους που προανέφερα.

Το βιβλίο έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον και ο συγγραφέας θεωρεί ότι η εποχή εκείνη αποτέλεσε μια Πρώτη Ευρωπαϊκή Επανάσταση, έκφραση που, με τον υπότιτλο περ. 970-1215, αποτελεί τίτλο βιβλίου του του 2000, που το θεωρεί επιστέγασμα των ερευνών του και κατάληξη του προβληματισμού του που ξεκίνησε με τη Διαμόρφωση μιας διώκουσας κοινωνίας του 1987.

Να κι ένα εδάφιο πάντα επίκαιρο, που θυμίζει έντονα 20ό αιώνα, από την υποενότητα The Ennemy Destroyed του κεφαλαίου Power and Reason:

In the early middle ages as in the later, persecution began as a weapon in the competition for political influence, and was turned by the victors into an instrument for consolidating their power over society at large.

Και κάτι γλωσσικό· στη σελ. viii του προλόγου στη δεύτερη έκδοση, λέει:

The subtitle has been changed from Power and Deviance in Western Europe, 950-1250 [σε Authority and Deviance…] not only to distinguish this new version of the book from the old but as a reminder that while power is a fact authority is a construct, and one to whose construction that of deviance is nearly allied.

Δύσκολο να αποδώσεις στα ελληνικά τη διαφορά. Γιατί μπορείς να πεις αυθεντία, αλλά η λέξη αυτή δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εφαρμοστεί σε όλες τις περιπτώσεις που βρίσκουμε μπροστά μας το authority μες στο βιβλίο. Π.χ., σελ. 97:

At the same time that they reorganized their family structures to defend the integrity of their estates, the nobles asserted their physical control over the countryside, claiming and exercising authority as trustees or usurpers of the royal power to tax and command all free men: the power of the ban.

Εδώ για μένα δεν υπάρχει ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στο authority και στο power, ούτε μπορείς να πεις ότι το authority εδώ είναι construct και όχι fact. Ούτε πάλι μπορείς ν' αρχίσεις να μεταφράζεις συστηματικά το power ως 'ισχύς'. Συχνά οι συγγραφείς απλώς χρησιμοποιούν συνώνυμα για να αποφύγουν την επανάληψη. Άλλοτε πάλι δίνουν στα συνώνυμα διαφορετική σημασία, και τη θεωρητικοποιούνε κιόλας. Οπότε στη μετάφραση όλα αυτά πώς μεταφέρονται; Δύσκολο, δύσκολο…

ΨΑΡΙΑΝΟΣ ΓΡ, ΒΟΥΛΗ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 2011, 21.12.10.avi

2010-12-23T17:02:00.001+02:00

Αρχείο και Βιβλιοθήκη Γιάννη Ψυχάρη

2010-12-15T01:42:00.005+02:00

Ειδοποιημένος από έναν αγαθό δαίμονα, πήγα στην εκδήλωση που οργάνωσε η Βουλή των Ελλήνων για το Αρχείο και τη Βιβλιοθήκη Γιάννη Ψυχάρη, που την είχε αγοράσει κοψοχρονιάς από τον ίδιον ο Εμμανουήλ Μπενάκης το 1924 και την είχε δωρίσει στη Βουλή. Τώρα τέλειωσε η αποδελτίωση ή η ταξινόμηση ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων (περισσότερα στο σάιτ της Βουλής), κι έγινε αυτή η εκδήλωση.

Πρώτος μίλησε ο Θανάσης Παπαϊωάννου, γενικός γραμματέας της Βουλής, που εκφώνησε ένα λόγο ο οποίος συνόψιζε όλα τα θανάσιμα κλισέ και τις γνωστές ‘αλήθειες’ για το γλωσσικό ζήτημα (το “δεν υπάρχουν χυδαίες γλώσσες” του Μαβίλη και τέτοιες τρομερά ενδιαφέρουσες πληροφορίες). Έκλεισε το λόγο του με τις γνωστές ανοησίες περί κινδύνου αφελληνισμού της γλώσσας μας λόγω της αθρόας εισροής ξένων λέξεων και περί απειλής που προέρχεται από το ορθογραφικό κομφούζιο (εξ όνυχος τον λέοντα· από αυτό μαντεύετε και τα υπόλοιπα…). Αυτοί είναι οι κίνδυνοι της γλώσσας μας στις αρχές του 21ου αιώνα, κατά τον κύριο ‘Γενικό’. Εγώ θα έλεγα πως αν η γλώσσα μας κινδυνεύει, κινδυνεύει γιατί ο πολιτισμός μας πάσχει, αν τουλάχιστον κρίνουμε από τις κατά καιρούς δηλώσεις του Προέδρου της Βουλής (τα περί Νομπελιστών Γερμανών vs. Νομπελιστών Ελλήνων), του πρώην Υπουργού Παιδείας (περί Hellenic Quest), του πρώην Υπουργού Εσωτερικών Πολύδωρα, τόσων άλλων, και τώρα του κου ‘Γενικού’. Κινδυνεύει η γλώσσα μας όχι με την έννοια της εξαφάνισης αλλά με την έννοια ότι δεν θα έχει πια κανείς να διαβάσει τίποτα σε αυτή τη γλώσσα που να είναι άξιο λόγου, παρά μόνο ανοησίες του παραπάνω είδους. Δεν έλειψαν από το λογίδριο του Κου ‘Γενικού’ οι χαρίεσσες αναφορές στο φούρνο του Χότζα των Πανελληνίων (παρομοίωση με τις συνεχείς αλλαγές της διδασκόμενης γλώσσας στα σχολεία μετά τον Β’ Παγκ. Πόλεμο), στην άθλια ποιότητα διδασκαλίας των ξένων γλωσσών στα σχολεία μας και άλλα τέτοια άνοστα, ντεπλασέ και προσβλητικά, αν υποθέσουμε π.χ. ότι παρίσταντο στην εκδήλωση φιλόλογοι ξένων γλωσσών. Αν ήθελε ο κος ‘Γενικός’ να κάνει χιουμοράκι, ας πέταγε σπόντες για το πνευματικό επίπεδο της Βουλής των Ελλήνων, στην οποία γραμματεύει (βλ. supra).

Ευτυχώς η συνέχεια δεν ήταν στο ίδιο φτηνιάρικο επίπεδο αλλά καλύτερη, κι έτσι υπάρχει ελπίδα για τον πολιτισμό και άρα και για τη γλώσσα μας.

Μίλησαν οι υπεύθυνες της Βιβλιοθήκης και του Αρχείου και είπαν δυο λόγια για την ιστορία της υπόθεσης και για τα περιεχόμενα (τριάντα τόσες χιλιάδες τόμοι και πάμπολλα τεκμήρια: ο Ψυχάρης αγαπούσε τα παιδιά του –έχασε μάλιστα και τους δύο γιους του στον Μεγάλο Πόλεμο–, τις γυναίκες [όχι μόνο τις συζύγους του] και τα βιβλία). Γλωσσικά, ακούστηκε ένα “τέσσερις ογκώδες τόμοι”, πράγμα που δείχνει ότι η μετατροπή των επιθέτων σε –ώδης σε άκλιτα σε –ώδες αγγίζει και τους μορφωμένους, ακόμα και όταν μιλούν από καθέδρας σε καθηγητές πανεπιστημίου. Ακούστηκε επίσης ένας πληθυντικός “καρτ-ποστάλς”. Τα δύο αυτά ακούστηκαν από δυο διαφορετικούς ομιλητές διαφορετικού φύλου.

Μετά έγινε διάλειμμα· πήρα μια πορτοκαλάδα και χάζεψα τη μικρή έκθεση φωτογραφιών, χειρογράφων, εντύπων και αντικειμένων που υπήρχε παραδίπλα. Εκεί είδα ότι ο Ψυχάρης έχει μεγαλοπρεπή τάφο στο Βροντάδο της Χίου, πράγμα που αγνοούσα και σκοπεύω όταν βρεθώ εκεί να τον επισκεφτώ, γιατί ο Ψυχάρης είναι ένας από τους ήρωες της εφηβείας μου· όχι ο ίδιος σαν άνθρωπος αλλά το εκ των ων ουκ άνευ Ταξίδι του, να ‘ναι καλά ο Χάρης Πάτσης. Δυο φωτογραφίες, μία δική του και μία της πρώτης του γυναίκας, κόρης του Ερνέστου Ρενάν, σε μεγάλη ηλικία, είχαν τη λεζάντα “Ο Ψυχάρης [ή: η Νοεμί Ρενάν] σε ώριμη ηλικία”. Το ξόρκισμα του ‘γέρου’, των ‘γερατειών’ είχε λειτουργήσει κι εδώ. Ένας άντρας που κοντεύει τα εβδομήντα βρίσκεται σε ώριμη ηλικία; Ή μια γυναίκα επίσης; Πόση ματαιοδοξία πια! Ώριμος είναι αυτός που παράγει καρπούς, παιδιά, όχι βέβαια πολύ πρώιμα, όχι στα 16 του (αν και ‘ώριμος σεξουαλικά’ είναι ήδη), αλλά πάντως όχι ο γέρος με τα εγγόνια! Με αυτή τη λογική, η φωτογραφία ενός ώριμου θα πρέπει να λέει “νέος”, ενός νέου να λέει “έφηβος”, ενός εφήβου να λέει “παιδί”, ενός παιδιού να λέει “νήπιο”, ενός νηπίου να λέει “βρέφος” και ενός βρέφους να λέει “έμβρυο”. Ενός δε πεθαμένου να λέει “σε προχωρημένη ηλικία”, καθώς μάλιστα κανείς δεν πεθαίνει τη σήμερον ημέρα παρά όλοι ‘φεύγουν’.

Μετά το διάλειμμα μίλησε μία δόκτωρ Συγκριτικής Λογοτεχνίας με θέμα “Faire la pose: Ο Ψυχάρης στο φακό”. Καλό το θέμα, παρουσίαζε φωτογραφίες του Ψυχάρη ζευγάρι κάθε φορά με κάποιαν άλλη, αλλουνού. Καβάφης, Παλαμάς, Ουγκό κ.ά. Ο Ψυχάρης διανοούμενος (Παλαμάς), προφήτης (Ουγκό), γέρος (εδώ ακούστηκε κι αυτή η λέξη, ευτυχώς!), με το μπαστούνι κλπ., και γενικά έγινε η γνωστή αμείλιχτη και ελαφρώς σκυλευτική ανάλυση μιας φιγούρας αιχμαλωτισμένης μέσ’ στο χρόνο, που υφίσταται το ελαφρώς σαδιστικό νυστέρι της αισθητικής και ψυχολογικής ανάλυσης, σαν κανένας πίνακας ή πορτρέτο. Το ελαφρώς σαδιστικό προέρχεται από την αναπόφευκτα ελαφρώς ειρωνική διάθεση των σχολίων και από το γεγονός ότι αυτό που βλέπουμε δεν είναι ζωγραφική ούτε γλυπτική αλλά φωτογραφία, δηλ. έχει την ψευδαίσθηση του αληθινού, παρότι είναι σαφώς καλλιτεχνικό δημιούργημα και περνάει κάποια μηνύματα (μας επιδείχτηκε μάλιστα και η γνωστή φωτογραφία του Παπαδιαμάντη με τα πλεγμένα δάχτυλα, όπου “ο Παπαδιαμάντης μιμείται [εμπνέεται από;] τον Ντοστογιέφσκι και, στα πλαίσια της ασκητικής παράδοσης, κάθεται σα φρόνιμο παιδί που το τιμώρησαν στη γωνιά του” ή κάπως έτσι (δεν είχα και μαγνητόφωνο). Η ανάλυση των στησιμάτων του Ψυχάρη δεν ήταν κακή, ειδικά στην πετυχημένη παράθεση δίπλα-δίπλα μιας φωτογραφίας του Ψυχάρη ως δανδή και του Όσκαρ Ουάιλντ επίσης ως δανδή. Μετά από μια τέτοια ομιλία, αν είσαι αυτό που λέμε ‘μη άνετος τύπος’, δεν θα ξέρεις πώς να σταθείς, πώς να μιλήσεις, πώς να χαμογελάσεις και φυσικά πώς να ποζάρεις σε φωτογραφία. Εννοείται ότι δεν υπάρχει ‘φυσικός’ τρόπος να ποζάρεις, ότι όλες οι πόζες είναι ‘πόζες’, και τίποτα δεν ξεφεύγει από τη ματιά της κριτικής, άρα όπως και να ποζάρεις ή να μην ποζάρεις, θα σε κάνουν φύλλο και φτερό. Η ίδια η ομιλούσα είχε μαλλί ξανθοκάστανο ελαφρώς αχτένιστο, δείγμα αντισυμβατικής ακαδημαϊκής ανεμελιάς, περασμένο εν μέρει πίσω από το αφτί ενώ άλλες σειρές μαλλιού έπεφταν ελεύθερες προς το λαιμό της, σε μια πόζα που δεν ξέρω πώς να την αναλύσω αλλά σίγουρα θα ξέρει η ίδια, αν τη δει σε φωτογραφία. Από την άλλη, φορούσε κολιέ και σκουλαρίκια και το φόρεμά της ανάδειχνε καλά το λεπτό της κορμί κι ένα μέτριο ντεκολτέ. Η κατά Roland Barthes ‘3η διάσταση’ της παρουσίας της (τι σημασία έχει εντέλει αν πρόκειται για φωτογραφία ή για φυσική παρουσία; όλα μια πόζα είναι) ήταν ότι είναι μια μοντέρνα θελκτική και ελαφρώς αντισυμβατική δόκτωρ.

Ύστερα μίλησε ο Μιχάλης Κοπιδάκης για τη διάλεξη που έδωσε ο Ψυχάρης το 1893 στον Παρνασσό για την ιστορία του φιλιού (όχι μόνο του ερωτικού αλλά και του θρησκευτικού κλπ. De osculis variorum patriarcharum ή κάπως έτσι -έργο του 17ου αιώνα!), ενώπιον του βασιλικού ζεύγους. Είπε ότι μίλησε σε γλώσσα χωρίς ακρότητες και ότι, καθώς ήταν ομιλία και όχι γραπτό κείμενο, κέρδισε πόντους μια και η προφορική και όχι γραπτή μορφή έδινε λιγότερο στόχο στους γλωσσαμύντορες. Τα κατάφερε όμως τελικά ο Κοπιδάκης να ρίξει τη μαχαιριά του στο τιμώμενο πρόσωπο της βραδιάς τσιτάροντας τον Ξενόπουλο, ο οποίος είχε πει (στη γνωστή υπόθεση Σουρή, άραγε;) ότι του Ψυχάρη του έλειπε το γλωσσικό αίσθημα.

Μετά μίλησε ο Γιώργος Παπαναστασίου για τα ορθογραφικά του Ψυχάρη και αναφέρθηκε στο συντηρητισμό του Ψυχάρη στα ορθογραφικά, όχι γιατί δεν ήταν υπέρ της φωνολογικής (sic) ορθογραφίας αλλά γιατί θεωρούσε ότι η μάχη έπρεπε να δοθεί κυρίως στο επίπεδο της γλώσσας και γιατί θεωρούσε πρόωρη και αντιπαραγωγική την ανακίνηση ορθογραφικού ζητήματος, όταν προηγούνταν το γλωσσικό. Ο Τριανταφυλλίδης, αντιθέτως, είπε ο Παπαναστασίου, κατάλαβε πως τα δυο πάνε μαζί, γιατί η εκπαίδευση είναι βασικός τομέας όπου διαμορφώνεται η γλώσσα και η εθνική ζωή και η ορθογραφία έπρεπε να γίνει διδάξιμη, έστω και αν αυτό σήμαινε να γράφουμε το τραβήξτε με περισπωμένη (ενώ ετυμολογικά θα έπρεπε να γραφτεί με οξεία, ως προερχόμενο από το τραβήξετε). Ο Ψυχάρης ήταν υπέρ της ιστορικής ετυμολογικής ορθογραφίας. Έγραφε δε ως και τα δύο πνεύματα πάνω στα δύο ρω, και είδα ας πούμε μια δική του γραφή 'αγώρι'. Άλλαξε όμως δυο-τρεις φορές απόψεις στη ζωή του πάνω στο θέμα και τελικά γύρω στο 1925 εισηγήθηκε ένα δικό του τσαπατσούλικο τονικό σύστημα με οξεία, βαρεία και περισπωμένη σε χρήσεις διαφορετικές από τις παραδοσιακές, μη θέλοντας να καταργήσει κανέναν τόνο, ίσως κατ’ αντιστοιχία της γαλλικής ορθογραφίας με τους τρεις της τόνους. Ο ειδικός επί της ορθογραφίας Παπαναστασίου στην ενδιαφέρουσα και σοβαρή ανακοίνωσή του αναφέρθηκε στην “ορθογραφία της αρχαίας” εννοώντας [και] τους τόνους και τα πνεύματα. Δε νομίζω πως αυτό είναι σωστό, αφού οι τόνοι και τα πνεύματα ανήκουν στην ορθογραφία του Βυζαντίου, και μάλιστα νομίζω ότι είναι και επιζήμιο να λέγεται έτσι, ‘ορθογραφία της αρχαίας’, γιατί δίνει στο πολυτονικό περισσότερο κύρος απ’ όσο δικαιωματικά του ανήκει. [Θυμάμαι την απόλυτη αδυναμία του αρχιμουσικού Αλέξανδρου Αινιάν, όταν του διόρθωνα το βιβλίο του Ο κος Περίγελος, να πιστέψει ότι ο “Πλάτων”, τον οποίον θαύμαζε απεριόριστα, δεν έγραφε με οξείες και περισπωμένες, ούτε με ψιλές. Αναγκάστηκα να του πω ότι θα γίνει ο ίδιος “Περίγελος” αν γράψει κάτι τέτοιο, πράγμα που τον φέρμαρε λίγο, αν και δεν ξέρω τι έκανε τελικά γιατί η διόρθωση από εμένα σταμάτησε. Ας μη μιλάμε λοιπόν απρόσεχτα για ‘ορθογραφία της αρχαίας’ προκειμένου για τα τονικά σημάδια, γιατί οι αδαείς το παίρνουν τοις μετρητοίς.] Να σημειωθεί ότι ο Ψυχάρης στα γαλλικά το όνομά του το έγραφε Psichari και όχι Psychari, κακώς κατ’ εμέ. Ή παπάς παπάς, ή ζευγάς ζευγάς. Αν έγραφε στα ελληνικά Ψιχάρης, εντάξει. Αλλά αφού έγραφε Ψυχάρης;

Στη συνέχεια μίλησε ο Αλέξης Δημαράς, που τα μπουρδούκλωσε κάπως, με θέμα Ο Ψυχάρης σήμερα. Τέλος πάντων, το δια ταύτα, είπε, είναι ότι ο Ψυχάρης έχει ξεχαστεί σήμερα, με εξαίρεση τις εργασίες του Κριαρά. Και ευχήθηκε η ταξινόμηση του αρχείου Ψυχάρη να δώσει ώθηση στην έρευνα.

Αφού τέλειωσαν οι ανακοινώσεις, προβλήθηκε φρέσκια (Οκτ. 2010) συνέντευξη του Κριαρά στην Ιφιγένεια Ταξοπούλου, όπου ο Κριαράς, που είναι εκατό χρονώ και τετρακόσιων εγκεφάλω, μίλησε για τη γνωριμία του με τον Ψυχάρη όταν αυτός είχε επισκεφτεί 71άρης τα Χανιά το 1925 και ο Κριαράς είχε μόλις τελειώσει το α’ έτος της Φιλολογίας. Μίλησε επίσης για τις μελέτες του πάνω στον Ψυχάρη και έκλεισε λέγοντας πως ο Ψυχάρης έχει παραμεληθεί, εν μέρει με δική του ευθύνη (ήταν φανατικός κι έκανε εχθρούς χωρίς λόγο) και ότι πρέπει να τον αναδείξουμε γιατί είναι άνθρωπος που άνοιξε δρόμο στη νεοελληνική λογοτεχνία, όχι με το λογοτεχνικό του έργο (δεν το είπε ο Κριαράς αυτό αλλά ο Δημαράς, και συμφωνώ απ’ όσα λίγα έχω διαβάσει) αλλά με το γλωσσικό και με το Ταξίδι.

Κάτι ευχάριστο είναι ότι όλα τα ονόματα των γυναικών ήτανε μονά. Καθώς καταχωρίζω τα βιβλία που (όλο και πιο σπάνια) αγοράζω, έχω πήξει στις διπλές εγγραφές, ειδικά με τις αρχαιολογίνες. Έλεος! Παρακαλάω να ‘ναι ανύπαντρες! Αντιθέτως, στην εκδήλωση Ψυχάρη και οι εφτά γυναίκες είχαν μονά ονόματα. Αλλά και την Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη, πρώην πρόεδρο της Βουλής, που ήταν στην αίθουσα, και αυτήν σκέτη Κα Μπενάκη την είπαν. Ουφ!

Μνήμη Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου

2010-12-06T12:34:00.002+02:00

Η εν ψυχρώ δολοφονία του 15χρονου μαθητή Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από πιστόλι ‘οργάνου της τάξης’ πριν από δύο χρόνια, το βράδυ του Σαββάτου 6ης Δεκεμβρίου 2008, ανήμερα του Αγίου Νικολάου, βραδιά που θα έπρεπε να κυλήσει σε ατμόσφαιρα χαράς και όχι δακρύων, και τα γεγονότα από το ξεχείλισμα δίκαιης οργής που ακολούθησαν, δεν άφησαν αδιάφορο κανέναν στην Ελλάδα. Παρά τη συντονισμένη προσπάθεια Αστυνομίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης να διαστρεβλώσουν τις περιστάσεις της δολοφονίας και να την παρουσιάσουν λίγο-πολύ ως νόμιμη άμυνα, κάτι πήγε στραβά (το γνωστό βίντεο) και όλοι στην Ελλάδα, όσοι βέβαια (και ήταν πολλοί) δεν είπαν “καλά του ‘κανε του κωλόπαιδου!” ή δεν σήκωσαν αδιάφορα τους ώμους, ένιωσαν, και πρώτα-πρώτα η μαθητιώσα νεολαία, ότι η δολοφονία αυτή είχε στόχο τους ίδιους, την ίδια τους την ύπαρξη, τα νιάτα τους και τα όνειρά τους. Στα πιο απομακρυσμένα και ήσυχα μέρη της χώρας μεταδόθηκε το μικρόβιο της διαμαρτυρίας, ακόμα και, λόγου χάρη, στη Σαντορίνη.
Ένα χρόνο μετά, το Γενάρη του 2010, έγινε στην Αθήνα η μεγάλη έκθεση του Εικαστικού Επιμελητηρίου στο Γκάζι, με θέμα την ανθρώπινη μορφή, έκθεση που παλιά ήταν ετήσια αλλά κάποια στιγμή είχε ανασταλεί για χρόνια, οπότε όταν τελικά έγινε πήρε τη μορφή συλλογικής αναδρομικής. Κάπου 2500 εκθέτες πήραν μέρος, πραγματικό πανηγύρι της τέχνης. Κάποια από τα έργα αναφέρονταν στα Μικρά Δεκεμβριανά, στις συγκρούσεις, στην αστυνομία, στους κουκουλοφόρους. Είδα και ένα, του Παναγιώτη Δρακόπουλου, με τίτλο Ματωμένα Όνειρα, που αναφερόταν στο Μεγάλο Νεκρό:

Λεπτομέρειες:

Εις μνήμην, λοιπόν, του αδικοχαμένου εφήβου.
Τώρα, τι δουλειά έχει η ΑΔΕΔΥ να κάνει 3ωρη στάση εργασίας για τα δύο χρόνια, λέει, από το θάνατο του Αλέξη Γρηγορόπουλου, δεν ξέρω.

Χειρ Αγγέλου

2010-12-05T22:24:00.003+02:00

Πήγα σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη, στην έκθεση “Χειρ Αγγέλου”, για τον Άγγελο Ακοτάντο, Κρητικό αγιογράφο των ετών 1425-1450 (έτος θανάτου), ο οποίος επηρέασε όλους τους μεταγενέστερους συμπατριώτες ομοτέχνους του, Παβία, Ρίτζο, Τζαφούρη, Δαμασκηνό, Θεοτοκόπουλο, Λαμπάρδο, Τζάνε. Παρότι ζωγραφίζει ωραία πρόσωπα, δεν μπορώ να πω ότι τρελάθηκα. Η μεγάλη τέχνη στη βυζαντινή ζωγραφική είναι στην Κωνσταντινούπολη, και η πιο ωραία πινακοθήκη είναι της Μονής του Σινά. Το πιο ωραίο έργο της έκθεσης είναι μια όχι δική του Παναγία Οδηγήτρια κωνσταντινουπολίτικης τέχνης, που εκτίθεται σαν δείγμα των επιδράσεων που θα δέχτηκε ο Άγγελος, ο οποίος θεωρείται ότι μάλλον μαθήτεψε σε κάποιον σπουδαίο ζωγράφο που είχε εκπατριστεί από τη Βασιλεύουσα.

Στον ίδιο τον Άγγελο μού άρεσε η προσοχή στη φύση. Τα αμπελόφυλλα και τα σταφύλια του, ας πούμε, στον Χριστό Άμπελο, ή τα λουλούδια του στη Γέννηση, είναι πολύ ωραία και καλοφτιαγμένα.

Επίσης μου άρεσε η ομάδα των νέων γυναικών με τις λαμπάδες στα Εισόδια της Θεοτόκου. Ομολογώ ότι δεν έχω μελετήσει το θέμα με προσοχή, συγκρίνοντας με άλλους, προγενέστερους ζωγράφους, αλλά πάντως με σταμάτησε η κομψότητά τους, η σαρκικότητά τους, η νεανική τους γυναικεία ομορφιά και, στην πιο δεξιά της ομάδας, το γυμνό της μπράτσο, από τον ώμο κιόλας, μολονότι είναι σχεδιασμένο άτεχνα· άτεχνα ξε-άτεχνα, είναι γυμνό. Τα μαλλιά τους είναι έκθετα, κυματιστά. Υπάρχει δηλ. ερωτισμός. Ακόμα, η κοπέλα αυτή, η ολοδέξια, λυγίζει και το αριστερό σκέλος με χαρακτηριστικό και τσαχπίνικο τρόπο, το δε ύφασμα είναι μαύρο. Πασαρέλα, σου λέω! Αλλά και η διπλανή της φοράει ένα μαύρο μανδύα που οι άκρες του είναι φερμένες μπροστά και θηλυκώνουν στο ύψος του γονάτου, κατά πολύ περίεργο τρόπο.

Ερωτικοί είναι και αρκετοί από τους άγιους Φανούριούς του, όταν δεν νικά τελείως η αυστηρότητα στα πρόσωπά τους. Ο άγιος Φανούριος, σύμφωνα με τις ειδήσεις της ηλεκτρονικής ξενάγησης μέσω i-pad, είναι άγιος που αναφάνηκε τον 14ο αιώνα στη Ρόδο και μεταφυτεύτηκε στην Κρήτη μετά από ένα θαύμα του που έσωσε κάτι Κρητικούς αιχμαλώτους. Θεωρούν ότι ο Άγγελος ζωγράφισε πολλές εικόνες του συγκεκριμένου αγίου, εισάγοντας ουσιαστικά έναν νέο εικονογραφικό τύπο μεταξύ Αγίου Δημητρίου και Αγίου Γεωργίου αλλά χωρίς άλογο. Τις εικόνες αυτές τις φιλοτέχνησε όλες για τη Μονή Βαρσαμονέρου, ο ηγούμενος της οποίας, ….. Παλαμάς, προμοτάρισε πολύ τη λατρεία του αγίου στην Κρήτη. Άλλο ιδιαίτερο γνώρισμα του στρατιωτικού Αγίου Φανουρίου είναι ότι κρατά έναν μεσαίου μεγέθους σταυρό που απολήγει επάνω σε κερί αναμμένο, επιμηκύνοντας έτσι το κάθετο σκέλος του σταυρού.

Το έργο του που μου άρεσε περισσότερο είναι η πασίγνωστη Παναγία η Καρδιώτισσα (υπάρχει και άλλη μία, “Εγγαρδυώτισσα”), από το Βυζαντινό Μουσείο, όπου ο Χριστούλης ξελαιμιάζεται για να σκαρφαλώσει στο κεφάλι της μάνας του.

Περήφανη κορμοστασιά (μου θύμισε τον Ηρακλή που πολεμάει τον ταύρο της Κνωσού, στο Μουσείο Ολυμπίας) έχει και ο Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων. Αυτός και κάποιοι άλλοι τέτοιοι στρατιωτικοί λεβέντες έχουν στο γόνατο κάτι σαν διακοσμημένο εσωτερικά τσιρότο, που δεν καταλαβαίνω τι είναι.

Τέλος, όμορφη και η Αγία Αικατερίνα πλάι στην Παναγία. Φοράει διπλό κρεμαστό σκουλαρίκι σε κάθε αφτί και κορόνα στο κεφάλι.

Στον ένθρονο Χριστό, δεν καταλαβαίνω τι βρίσκουνε και τον θεωρούνε από τα καλύτερα έργα του. Τη δε ‘τόλμη’ του να ζωγραφίσει το θρόνο του Χριστού με πράσινο και ροζ χρώμα για να αποδώσει το μάρμαρο, θα την επικροτούσα αν επεξεργαζόταν το σχέδιο και τα δύο αυτά χρώματα, αντί να παστώσει όλη την τεράστια επιφάνεια του θρόνου με μπογιά.

Περιεργάστηκα τον κατάλογο της έκθεσης και διαπίστωσα με έκπληξη και ενόχληση ότι τα χρώματά του είναι τόσο αλλοιωμένα, παραμορφωτικά θα έλεγα, ώστε η πληρωμή των 30 ευρώ θα συνιστούσε χρωματική καταδολίευση του αγοραστή. Και να σκεφτεί κανείς ότι το βιβλίο αυτό θα σταλεί στο εξωτερικό, θα μπει στις βιβλιοθήκες, θα γαλουχήσει ανθρώπους στη βυζαντινή τέχνη.

Δυστυχώς, στην εποχή του Photoshop δεν είναι ικανοί να τραβήξουν σωστές έγχρωμες φωτογραφίες ούτε να ελέγξουν το αποτέλεσμα προτού αυτό τυπωθεί σε κατάλογο. Έτσι, μου κόπηκε κάθε καταναλωτική παρόρμηση ν’ αγοράσω τον κατάλογο, παρά τα πολύ ενδιαφέροντα σχόλια (αλλά 30 ευρώ μόνο για τα σχόλια, δε λέει). Αντιθέτως, έπεσα σ’ έναν άλλο τόμο, του 2009, με υπότιτλο “Η τεχνική ενός Κρητικού ζωγράφου του 15ου αιώνα”, ο οποίος πραγματεύεται αυτό ακριβώς: χρωστικές, ξύλα, συνδετικά μέσα, χαράξεις, παθολογίες. Πολύ ενδιαφέρον, και το τσίμπησα! (18 ευρώ)

Γιάννης Σπυρόπουλος

2010-11-29T15:57:00.002+02:00

Στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς· η έκθεση τέλειωσε στις 28 Νοεμβρίου. Η πιο γνωστή του περίοδος είναι οι μαύροι πίνακες, που μέσα τους φαγγρίζουν μπουκιές άσπρες, κίτρινες, κόκκινες, μπλε, πράσινες, πορτοκαλιές. Αφηρημένη τέχνη, άμορφη τέχνη. Δεν ξεπροβάλλουν μορφές, σχήματα, γραμμές, μόνο φορές κάποιοι σταυροί που σχηματίζονται από τη συσσωμάτωση των χρωματικών κομματιών ή σπάνιες ψιλές-ψιλές γραμμές που διασχίζουν το τελάρο σαν πεφτάστρια. Άναστρη νύχτα και πίσω της λουφάζουν χρωματιστές δυνητικότητες πραγματικού κόσμου. Με μπόλικο γκρίζο, σα μαύρο που μια άσπρη πηγή πασκίζει ν’ αλαφρύνει. Και πάλι νύχτα, έξω απ’ το τελάρο. Εν αρχή ην το σκότος.

Λεπτομέρειες, από τα δεξιά προς τ’ αριστερά:

MARGUERITE YOURCENAR, Mémoires d’Hadrien

2010-08-18T01:05:00.003+03:00

(Le Livre de Poche, 1967 [πρώτη έκδοση 1951] 437 p.)
Χρόνια ήθελα να διαβάσω αυτό το βιβλίο, και τελικά αξιώθηκα!
Γραμμένο σε πολύ αρχοντικό ύφος, που αντλεί από τους κλασικούς Γάλλους συγγραφείς του 17^ουαιώνα:
Chacun de nous a plus de vertus qu’on ne le croit, mais le succès seul les met en lumière, peut-être parce qu’on s’attend alors à nous voir cesser de les exercer. (153)

Ζωντανεύει τον Αδριανό. Αν και γυναίκα, δεν τον εκθηλύνει (ήταν και λεσβία). Ο Αδριανός γράφει και καλά την ιστορία της ζωής του λίγο πριν πεθάνει. Βέβαια, στην κατάσταση που υποτίθεται ότι είναι, άρρωστος κι ανήμπορος, θα ήταν αδύνατο να γράψει τέτοιο τούβλο τετρακοσίων σελίδων, και με τόση διαύγεια πνεύματος, αλλά τέλος πάντων.

Διαλεχτά κομμάτια

Ενσωματώνει με χιούμορ δικά της βιώματα, π.χ., περί Ελλάδας:
La Grèce s’y entendait mieux: son vin résiné, son pain clouté de sésame, ses poissons retournés sur le gril au bord de la mer, noircis inégalement par le feu et assaisonnés çà et là du craquement d’un grain de sable, contentaient purement l’appétit sans entourer de trop de complications la plus simple de nos joies. J’ai goûté, dans tel bouge d’Égine ou de Phalère, à des nourritures si fraîches qu’elles demeuraient divinement propres, en dépit des doigts sales du garçon de taverne, si modiques, mais si suffisantes, qu’elles semblaient contenir sous la forme la plus résumée possible quelque essence d’immortalité. (…) Le vin nous initie aux mystères volcaniques du sol, aux richesses minérales cachées: une coupe de Samos bue à midi, en plein soleil, ou au contraire absorbée par un soir d’hiver dans un état de fatigue qui permet de sentir immédiatement au creux du diaphragme son écoulement chaud, sa sûre et brûlante dispersion le long de nos artères, est une sensation presque sacrée, parfois trop forte pour une tête humaine. (20-21)

αλλά και από άλλα μέρη:
Opramoas, habitué à flairer l’air de l’Asie, était à l’aise, faisait confiance à ce mélange de silence et de tumulte, d’immobilité et de soudains galops, à ce luxe jeté sur le désert comme un tapis sur du sable. (207)

Κριτική της πορνείας («πώς το θέλετε, κύριε/κυρία;»):
On finirait par préférer aux stratagèmes éventés de la séduction les vérités toutes simples de la débauche, si là aussi ne régnait le mensonge. En principe, je suis prêt à admettre que la prostitution est un art comme le massage ou la coiffure, mais j’ai déjà peine à me plaire chez les barbiers et les masseurs. Rien de plus grossier que nos complices. Le coup d’œil du patron de taverne qui me réserve le meilleur vin, et par conséquent en prive quelqu’un d’autre, suffisait déjà, aux jours de ma jeunesse, à me dégoûter des amusements de Rome. Il me déplaît qu’une créature croie pouvoir escompter mon désir, le prévoir, mécaniquement s’adapter à ce qu’elle suppose mon choix. Ce reflet imbécile et déformé de moi-même que m’offre à ces moments une cervelle humaine me ferait préférer les tristes effets de l’ascétisme. (29-30)

Les philosophes font subir à la réalité, pour pouvoir l’étudier pure, à peu près les mêmes transformations que le feu ou le pilon font subir au corps: rien d’un être ou d’un fait, tel que nous l’avons connu, ne paraît subsister dans ces cristaux ou dans cette cendre. (38) Και πού να ‘βλεπε τους αποδομιστές να μελετούν τα έργα της!!

L’observation directe des hommes est une méthode moins complète encore, bornée le plus souvent aux constatations assez basses dont se repaît la malveillance humaine. (39)

Quand tous les calculs compliqués s’avèrent faux, quand les philosophes eux-mêmes n’ont plus rien à nous dire, il est excusable de se tourner vers le babillage fortuit des oiseaux, ou vers le lointain contrepoids des astres. (44) Ή στην ψηφαρίθμηση, θα έλεγε ο Πεντζίκης!

Η γραμματική ως τύπος των ανθρωπίνων:
La grammaire, avec son mélange de règle logique et d’usage arbitraire, propose au jeune esprit un avant-goût de ce que lui offriront plus tard les sciences de la conduite humaine, le droit ou la morale, tous les systèmes où l’homme a codifié son expérience instinctive. (53)

Αγαπά υπερβαλλόντως την ποίηση:
La lecture des poètes eut des effets plus bouleversants encore: je ne suis pas sûr que la découverte de l’amour soit nécessairement plus délicieuse que celle de la poésie. (54)

Σπουδαία συμβουλή:
Dès qu’un objet me répugnait, j’en faisais un sujet d’études; je me forçais adroitement à en tirer un motif de joie. (68)

Εισάγει την Κίνα μέσω του ιάδη:
A Odessos, un négociant revenu d’un voyage de plusieurs années me fit cadeau d’une pierre verte, semi-transparente, substance sacrée, paraît-il, dans un royaume dont il avait au moins côtoyé les bords, et dont cet homme épaissement enfermé dans son profit n’avait remarqué ni les mœurs ni les dieux. (74)
Και προχωρά σε προφητείες, ουσιαστικά, για την εξερεύνηση της υδρογείου. Αυτό το κάνει συχνά, δηλ. κάνει πρωθύστερες προβλέψεις για διάφορα θέματα, φυσικά, πνευματικά, και ιστορικά:
Si cet état de choses persistait (οι επιτάξεις), le moment était proche où nos populations paysannes, fatiguées de supporter notre lourde machine militaire, finiraient par nous préférer les barbares. (102)

Περί Felicitas, Libertas, Humanitas (που είχε θεσπίσει να αναγράφονται στα νομίσματα της βασιλείας του) ως διαχρονικά έγκυρων επαγγελιών, που αν υλοποιούνταν, δεν θα καταργούσαν την τραγικότητα της ανθρώπινης κατάστασης, και άρα αξίζει να επιδιώκονται:
Je me félicitais que notre passé fût assez long pour nous fournir d’exemples, et pas assez lourd pour nous en écraser; que le développement de nos techniques fût arrivé à ce point où il facilitait l’hygiène des villes, la prospérité des peuples, et pas à cet excès où il risquerait d’encombrer l’homme d’acquisitions inutiles; que nos arts, arbres un peu lassés par l’abondance de leurs dons, fussent encore capables de quelques fruits délicieux. Je me réjouissais que nos religions vagues et vénérables, décantées de toute intransigeance ou de tout rite farouche, nous associassent mystérieusement aux songes les plus antiques de l’homme et de la terre, mais sans nous interdire une explication laïque des faits, une vue rationnelle de la conduite humaine. Il me plaisait enfin que ces mots même d’Humanité, de Liberté, de Bonheur, n’eussent pas encore été dévalués par trop d’applications ridicules. (...) Et je n’écoute que d’une oreille les gens bien intentionnés qui disent que le bonheur énerve [απονευρώνει], que la liberté amollit, que l’humanité corrompt ceux sur lesquels elle s’exerce. (…) Quand on aura allégé le plus possible les servitudes inutiles, évité les malheurs non nécessaires, il restera toujours, pour tenir en haleine les vertus héroïques de l’homme, la longue série des maux véritables, la mort, la vieillesse, les maladies non guérissables, l’amour non partagé, l’amitié rejetée ou trahie, la médiocrité d’une vie moins vaste que nos projets et plus terne que nos songes: tous les malheurs causés par la divine nature des choses. (165-166)

Je suis capable d’imaginer des formes de servitude pires que les nôtres, parce que plus insidieuses: soit qu’on réussisse à transformer les hommes en machines stupides et satisfaites, qui se croient libres alors qu’elles sont asservies, soit qu’on développe chez eux, à l’exclusion des loisirs et des plaisirs humains, un goût du travail aussi forcené que la passion de la guerre chez les races barbares. (169-170)

Nos vieilles provinces sont arrivées dans ces dernières années à un état de prospérité qu’il n’est pas impossible d’augmenter encore, mais il importe que cette prospérité serve à tous, et non pas seulement à la banque d’Hérode Atticus ou au petit spéculateur qui accapare toute l’huile d’un village grec. (175) Σοσιαλδημοκρατικές σπόντες.

Amasser des réserves contre un hiver de l’esprit qu’à certains signes, malgré moi, je vois venir. (186)

Ce séjour en Bretagne me fit envisager l’hypothèse d’un État centré sur l’Occident, d’un monde atlantique. (201)

Τα εγκαίνια του Ολυμπιείου στην Αθήνα γιορτάστηκαν σαν αποκορύφωμα του γάμου Ρώμης και Αθήνας, όπου la Grèce repartait comme un navire longtemps immobilisé par un calme, qui sent de nouveau dans ses voiles la poussée du vent. Ce fut alors qu’une mélancolie d’un instant me serra le cœur : je songeai que les mots d’achèvement, de perfection, contiennent en eux le mot de fin : peut-être n’avais-je fait qu’offrir une proie de plus au Temps dévorateur. (255)

Ακόμα και το φλαμένκο: Je me découvris un faible pour les danseuses aux crotales qui me rappelaient le pays de Gadès et les premiers spectacles auxquels j’avais assisté tout enfant. J’aimais ce bruit sec, ces bras levés, ce déferlement ou cet enroulement de voiles, cette danseuse qui cesse d’être femme pour devenir tantôt nuage et tantôt oiseau, tantôt vague et tantôt trirème. (331)

Όχι μόνο δε βλέπει πρόοδο στην ανθρώπινη ιστορία, αλλά οσμίζεται την κατάρρευση του ρωμαϊκού κόσμου, το Μεσαίωνα, το ξαναξεκίνημα της Ιστορίας από ένα πολύ κατώτερο επίπεδο:
Là où un tisserand rapiécerait sa toile, où un calculateur habile corrigerait ses erreurs, où l’artiste retoucherait son chef-d’œuvre encore imparfait ou endommagé à peine, la nature préfère repartir à même l’argile, à même le chaos, et ce gaspillage est ce qu’on nomme l’ordre des choses. (352-353)

Προς τον μεθεπόμενο αυτοκράτορα (και φιλόσοφο) Μάρκο Αυρήλιο (προς τον οποίον απευθύνεται όλο το βιβλίο): Je t’ai vu lire avec passion les écrits des philosophes, te vêtir de laine rude, coucher sur la dure, astreindre ton corps un peu frêle à toutes les mortifications des Stoïques. Il y a de l’excès dans tout cela, mais l’excès est une vertu à dix-sept ans. Je me demande parfois sur quel écueil sombrera cette sagesse, car on sombre toujours : sera-ce une épouse, un fils trop aimé, un des ces pièges légitimes enfin où se prennent les cœurs timorés et purs… ? (389). Αναφορά στο γιο του Μάρκου Αυρηλίου, Κόμμοδο.
Chabrias s’inquiète de voir un jour le pastophore de Mithra ou l’évêque du Christ s’implanter à Rome et y remplacer le grand-pontife. (420)

Μιλά για τη λατρεία του Μίθρα και τις βάρβαρες μυητικές τελετές της (τα Ταυροβόλια):
Je me souviens que le poids du taureau agonisant faillit faire crouler le plancher à claire-voie sous lequel je me tenais pour recevoir l’aspersion sanglante. J’ai réfléchi par la suite aux dangers que ces sortes de sociétés presque secrètes pourraient faire courir à l’Etat sous un prince faible, et j’ai fini par sévir contre elles, mais j’avoue qu’en présence de l’ennemi elles donnent à leurs adeptes une force quasi divine. (81)

Μυείται πολύ αργότερα κι ο Αντίνοος: le Bithynien se coucha pour recevoir l’aspersion sanglante. Mais quand je vis émerger de la fosse ce corps strié de rouge, cette chevelure feutrée par une boue gluante, ce visage éclaboussé de taches qu’on ne pouvait laver, et qu’il fallait laisser s’effacer d’elles-mêmes, le dégoût me prit à la gorge, et l’horreur de ces cultes souterrains et louches. Quelques jours plus tard, je fis interdire aux troupes, cantonnées à Émèse, l’accès du noir Mithraeum. (261)

αλλά και για άλλες θρησκείες και φιλοσοφίες, όπως ας πούμε για έναν «Βραχμάνο» γυμνοσοφιστή:
il avait decidé de se brûler vif le lendemain. Osroès m’invita à cette solennité. Un bûcher de bois odoriférant fut dressé; l’homme s’y jeta et disparut sans un cri. (210) Τη δεκαετία του ‘60 είδαμε τέτοιους [Βουδιστές] στο Βιετνάμ, να καίγονται με βενζίνη σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Αλλά εδώ με εντυπωσιάζει η λεπτομέρεια ότι το ξύλο ήταν αρωματικό. Ο Ηλίας Πετρόπουλος, αντιθέτως, θέλησε να ρίξουν τη σποδό του στους υπονόμους του Παρισιού κι όχι στο Αιγαίο. Και συνεχίζει για το «Βραχμάνο»:
Il avait écarté les choses, les êtres, puis soi-même, comme autant de vêtements qui lui cachaient cette présence unique, ce centre invisible et vide qu’il préférait à tout. (…) J’avais moins de cet âge [de 20 ans] lorsqu’à Rome, conduit par un ami, j’étais allé voir le vieil Épictète dans son taudis de Suburre, peu de jours avant que Domitien l’exilât. L’ancien esclave auquel un maître brutal avait jadis brisé la jambe sans parvenir à lui arracher une plainte, le vieillard chétif supportant avec patience les longs tourments de la gravelle, m’avait semblé en possession d’une liberté quasi divine. J’avais contemplé avec admiration ces béquilles, cette paillasse, cette lampe de terre cuite, cette cuillère de bois dans un vase d’argile, simples outils d’une vie pure. Mais Épictète renonçait à trop de choses, et je m’étais vite rendu compte que rien, pour moi, n’était plus dangereusement facile que de renoncer. L’Indien, plus logique, rejetait la vie elle-même. (…) Ces sages s’efforçaient de retrouver leur dieu (…), de le réduire à cette qualité d’unique, d’intangible, d’incorporel, à laquelle il a renoncé le jour où il s’est voulu univers. (211-212) Δεν έχει άδικο ότι «ο Ινδός» ήταν «πιο λογικός», δηλαδή πιο συνεπής.

Δεν πάει καθόλου το εβραϊκό πνεύμα της περιουσιότητας και του μοναδικού αληθινού θεού:
Cette pensée forcenée (του αρχισυνάγωγου της Ιερουσαλήμ Ακίμπα) s’exprimait avec une subtilité fatigante : je dus subir une longue file de raisons, savamment déduites les unes des autres, de la supériorité d’Israël. (278) La longévité semblait l’avoir dépouillé de toute souplesse humaine : ce corps décharné, cet esprit sec étaient doués d’une dure vigueur de sauterelle. (279) Μου ‘φερε στο νου τον Χομεϊνί η εικόνα αυτή.

Aucun peuple, sauf Israël, n’a l’arrogance d’enfermer la vérité tout entière dans les limites étroites d’une seule conception divine, insultant ainsi à la multiplicité du Dieu qui contient tout ; aucun autre dieu n’a inspiré à ses adorateurs le mépris et la haine de ceux qui prient à de différents autels. Je n’en tenais que davantage à faire de Jérusalem une ville comme les autres, où plusieurs races et plusieurs cultes pourraient exister en paix ; j’oubliais trop que dans tout combat entre le fanatisme et le sens commun, ce dernier a rarement le dessus. (339)

Μιλώντας για τον Ιουδαϊκό Πόλεμο της εποχής του, αναφέρεται στην superstition fort défavorable au progrès des arts, δηλ. στην απαγόρευση των εικόνων. (336)

Η διαφορά ανάμεσα στην εκρωμαϊσμένη ελίτ και στον πολύ λαό (όπως σήμερα συμβαίνει στο ισλάμ). Μιλά για την απαγόρευση της περιτομής: Beaucoup des Juifs éclairés et riches qu’on rencontre à Alexandrie et à Rome ont cessé de soumettre leurs enfants à une pratique qui les rend ridicules aux bains publics et dans les gymnases, et s’arrangent pour en dissimuler sur eux-mêmes les marques. J’ignorais à quel point ces banquiers collectionneurs de vases myrrhins différaient du véritable Israël. (338)

Nous pouvions anéantir les murs massifs de cette citadelle où Simon [Bar-Kochba] consommait frénétiquement son suicide ; nous ne pouvions pas empêcher cette race de nous dire non. (349) Οποιαδήποτε ομοιότητα με το Αφγανιστάν είναι καθαρά συμπτωματική.

D’autre part, les Juifs christianisés, que nous n’avions pas inquiétés, et qui gardent rancune au reste du peuple hébreu d’avoir persécuté leur prophète, virent en nous les instruments d’une colère divine. La longue série des délires et des malentendus continuait. (360)

Κριτικός και είρωνας απέναντι στη χριστιανική διδασκαλία: Je passai tout un soir à discuter avec lui [Arrien] l’injonction qui consiste à aimer autrui comme soi-même ; elle est trop contraire à la nature humaine pour être sincèrement obéie par le vulgaire, qui n’aimera jamais que soi, et ne convient nullement au sage, qui ne s’aime pas particulièrement soi-même. (320-321)

Mais toutes les théories de l’immortalité m’inspirent de la méfiance ; le système des rétributions et des peines laisse froid un juge averti de la difficulté de juger. (415)

Ντεϊστής, παρά τις μαγείες που του άρεσαν: Mais les dieux ne se lèvent pas ; ils ne se lèvent ni pour nous avertir, ni pour nous protéger, ni pour nous récompenser, ni pour nous punir. Ils ne se levèrent pas cette nuit-là pour sauver Apollodore. (379)

La vie est atroce ; nous savons cela. Mais précisément parce que j’attends peu de chose de la condition humaine, les périodes de bonheur, les progrès partiels, les efforts de recommencement et de continuité me semblent autant de prodiges qui compensent presque l’immense masse des maux, des échecs, de l’incurie et de l’erreur. (419)

Εξηγεί γιατί στα πορτρέτα του έχει γένι, κόντρα στη μόδα της εποχής:
Une cicatrice au menton me fournit un prétexte pour porter la courte barbe des philosophes grecs. (87) Βέβαια, μιλά για πρόσχημα.

Lentement, je m’habituais au dénuement pour lui-même, et à ce contraste, que j’ai aimé plus tard, entre une collection de gemmes précieuses et les mains nues du collectionneur. (87)

Ρωμαϊκά ήθη:
S’enrhumer est à Rome un privilège d’empereur, puisqu’il lui est interdit par tous les temps de rien ajouter à la toge. (88)

On avait mis près d’une année à faire venir d’Afrique et d’Asie les animaux sauvages qu’on se proposait d’abattre en masse dans l’arène; le massacre de douze mille bêtes fauves, l’égorgement méthodique de dix mille gladiateurs faisait de Rome un mauvais lieu de la mort. (100)

Une épaisse sagesse, une espèce de prudence rance s’exhalait d’eux. (91)

J’apprenais… à ne jamais rien lui accorder [à la foule] que ce qu’elle avait raisonnablement le droit d’attendre, à ne rien refuser sans expliquer mon refus. Je n’emportais pas comme toi mes livres dans la loge impériale: c’est insulter les autres que de paraître dédaigner leurs joies. Si le spectacle m’écoeurait, l’effort de l’endurer m’était un exercice plus valable que la lecture d’Épictète. (155)

Έχει ενδιαφέρον να δούμε εδώ τι ακριβώς συμβουλεύει περί θεαμάτων τον επίδοξο φιλόσοφο ο Επίκτητος, στο Εγχειρίδιό του:

Εις τά θέατρα τό πολύ παριέναι ουκ αναγκαίον. Ει δέ ποτε καιρός είη, μηδενί σπουδάζων φαίνου ή σεαυτώι, τούτ’ έστι θέλε γίνεσθαι μόνα τά γινόμενα καί νικάν μόνον τόν νικώντα· hούτω γάρ ουκ εμποδισθήσηι. Βοής δέ καί τού επιγελάν τινί ή επί πολύ συγκινείσθαι παντελώς απέχου. Καί μετά τό απαλλαγήναι μή πολλά περί τών γεγενημένων διαλέγου, όσα μή φέρει πρός τήν σήν επανόρθωσιν· εμφαίνεται γάρ εκ τού τοιούτου, hότι εθαύμασας τήν θέαν.
Εις ακροάσεις τινών μή εική μηδέ hραιδίως πάριθι· παριών δέ τό σεμνόν καί τό ευσταθές καί hάμα ανεπαχθές φύλασσε.

Στα δημόσια θεάματα δεν είναι ανάγκη να πηγαίνεις συχνά. Κι αν τύχει κάποτε να πας, να δίνεις την εντύπωση πως τίποτε άλλο δεν σε απασχολεί παρά ο εαυτός σου, να επιθυμείς δηλαδή να γίνονται μόνο αυτά που πραγματικά γίνονται και να νικάει μόνον αυτός που βγαίνει νικητής. Έτσι δεν θα ενοχληθείς. Τις ζωηρές κραυγές, τα επιδοκιμαστικά γέλια ή τις έντονες συγκινήσεις να τα αποφεύγεις ολωσδιόλου. Κι όταν τελειώσει το θέαμα, μη συζητάς πολύ για όσα έγιναν –εφόσον δεν συντείνουν στη βελτίωσή σου. Γιατί μια τέτοια συμπεριφορά δείχνει ότι όσα είδες σου έκαναν μεγάλη εντύπωση.
Στις διαλέξεις [οι ακροάσεις ήσαν δημόσιες παρουσιάσεις νέων έργων από τους συγγραφείς] που δίνουν ορισμένοι να μην πηγαίνεις έτσι στην τύχη και απερίσκεπτα· άμα πας, όμως, φρόντισε να διατηρείς την ευπρέπεια και την ηρεμία σου, και συνάμα να μη γίνεσαι δυσάρεστος.
(Μετάφραση –και σχόλιο-- Ν. Μ. Σκουτερόπουλου, εκδ. Στιγμή, Αθήνα 1993)

Για τις γυναίκες:
Je retrouvais le cercle étroit des femmes, leur dur sens pratique, et leur ciel gris dès que l’amour n’y joue plus. (97)

Ήθη του πολέμου:
Nos ennemis brûlaient vivants leurs prisonniers; nous commençâmes à égorger les nôtres, faute de moyens de transport pour les expédier sur les marchés d’esclaves de Rome ou de l’Asie. (103)

Αποτεφρώνεται ο Τραϊανός:
La petite fumée se dissipa dans l’air pâle du matin sans ombres. (138) «Στίχος» σπάνιας ομορφιάς, 16σύλλαβος, αν φάμε τα βουβά e. Μου θυμίζει, δεν ξέρω γιατί, την αρχή των Illuminations του Ρεμπώ, Après le déluge: Aussitôt que l’idée du Déluge se fut rassise, Un lièvre s’arrêta dans les sainfoins et les clochettes mouvantes et dit sa prière à l’arc-en-ciel à travers la toile de l’araignée.

Και για το θρίαμβo του Τραϊανού, με τη μορφή της Columna Traiana:
…un mort a droit à cette espèce d’inauguration dans la tombe, à ces quelques heures de pompe bruyante avant les siècles de gloire et les millénaires d’oubli. (160)

En y travaillant [στην ανέγερση ενός Ωδείου, πρότυπης βιβλιοθήκης στη Ρώμη που θα ήταν ένα κέντρο ελληνικής παιδείας], je pense souvent à la belle inscription que Plotine avait fait placer sur le seuil de la bibliothèque établie par ses soins en plein Forum de Trajan : Hôpital de l’Ame. (329)

Η πολιτική του, απέναντι στην πολιτική του Τραϊανού:
Tout accroissement nouveau du vaste organisme impérial me semblait une excroissance maladive, un cancer, ou l’œdème d’une hydropisie dont nous finirions par mourir. (108)

Μεταφραστικό πρόβλημα: θεωρώ γενικά ότι η καλύτερη απόδοση του génie είναι «δαιμόνιο», π.χ. Το Δαιμόνιο του Χριστιανισμού, του Σατωβριάνδου. Ωστόσο:
s’abandonne à son démon ou à son génie (108) -> στο δαιμόνιο ή στο genius του;

Ιστορικά σε σχέση με την Ελλάδα:

Je fus nommé archonte d’Athènes. (111)

A Chéronée…je fus deux jours l’hôte de Plutarque (112) (φανταστικό επεισόδιο;)

Les traces de nos crimes restaient partout visibles: les murs de Corinthe ruinés par Mummius, et les places laissées vides au fond des sanctuaires par le rapt de statues organisé au cours du scandaleux voyage de Néron. La Grèce appauvrie continuait dans une atmosphère de grâce pensive, de subtilité claire, de volupté sage. Rien n’avait changé depuis l’époque où l’élève du rhéteur Isée avait respiré pour la première fois cette odeur de miel chaud, de sel et de résine; rien en somme n’avait changé depuis des siècles. Le sable des palestres était toujours aussi blond qu’autrefois; Phidias et Socrate ne les fréquentaient plus, mais les jeunes hommes qui s’y exerçaient ressemblaient encore au délicieux Charmide. Il me semblait parfois que l’esprit grec n’avait pas poussé jusqu’à leurs extrêmes conclusions les prémisses de son propre génie: les moissons restaient à faire; les épis mûrs au soleil et déjà coupés étaient peu de chose à côté de la promesse éleusinienne du grain caché dans cette belle terre. Même chez mes sauvages ennemis sarmates, j’avais trouvé des vases au pur profil, un miroir orné d’une image d’Apollon, des lueurs grecques comme un pâle soleil sur la neige. J’entrevoyais la possibilité d’helléniser les barbares, d’atticiser Rome, d’imposer doucement au monde la seule culture qui se soit un jour séparée du monstrueux, de l’informe, de l’immobile, qui ait inventé une définition de la méthode, une théorie de la politique et de la beauté. Le dédain léger des Grecs, que je n’ai jamais cessé de sentir sous leurs plus ardents hommages, ne m’offensait pas; je le trouvais naturel; quelles que fussent les vertus qui me distinguaient d’eux, je savais que je serais toujours moins subtil qu’un matelot d’Égine, moins sage qu’une marchande d’herbes de l’Agora. J’acceptais sans irritation les complaisances un peu hautaines de cette race fière; j’accordais à tout un peuple les privilèges que j’ai toujours si facilement concédés aux objets aimés. Mais pour laisser aux Grecs le temps de continuer, et de parfaire, leur œuvre, quelques siècles de paix étaient nécessaires, et les calmes loisirs, les prudentes libertés qu’autorise la paix. La Grèce comptait sur nous pour être ses gardiens, puisque enfin nous nous prétendons ses maîtres. Je me promis de veiller sur le dieu désarmé. (112-114) Αυτά προφανώς δεν ευοδώθηκαν.

j’avais, comme Alexandre à la veille d’une bataille, sacrifié à la Peur avant mon entrée à Rome. (153)

L’élargissement de la route de Mégare transformait le paysage des roches skyroniennes (185) [η σωστή γραφή είναι skironiennes]

L’Olymp[i]éion d’Athènes se devait d’être l’exact contrepoids du Parthénon, étalé dans la plaine comme l’autre s’érige sur la colline, immense où l’autre est parfait: l’ardeur aux genoux du calme, la splendeur aux pieds de la beauté. (187) ce temple de marbre, élevé sur le lieu où Deucalion vit cesser le Déluge (254) Στο σηκό είχε πλάι στον χρυσελεφάντινο Δία έναν πύθωνα: au pied de l’échaffaudage, le grand python que j’avais fait chercher aux Indes pour le consacrer dans ce sanctuaire grec reposait déjà dans sa corbeille de filigrane, bête divine, emblème rampant de l’esprit de la Terre, associé de tout temps au jeune homme nu qui symbolise le Génie de l’empereur. (256)

Plotinopolis [το σημερινό Διδυμότειχο] est due au besoin d’établir en Thrace de nouveaux comptoirs agricoles, mais aussi au tendre désir d’honorer Plotine. (190)

Hadrianople en Épire στην Αλβανία (Βόρεια Ήπειρο) σήμερα (190)

Je me fis initier à Éleusis dix-huit mois plus tard. En un sens, cette visite à Osroès avait marqué un tournant de ma vie. Au lieu de rentrer à Rome, j’avais décidé de consacrer quelques années aux provinces grecques et orientales de l’empire: Athènes devenait de plus en plus ma patrie, mon centre. (214)

J’emmenai Antinoüs dans l’Arcadie de ses ancêtres: les forêts y restaient aussi impénétrables qu’au temps où ces antiques chasseurs de loups y avaient vécu. Parfois, d’un coup de fouet, un cavalier effarouchait une vipère; sur les sommets pierreux, le soleil flambait comme au fort de l’été; le jeune garçon adossé au rocher sommeillait la tête sur la poitrine, les cheveux frôlés par le vent, espèce d’Endymion du plein jour. Un lièvre, que mon jeune chasseur avait apprivoisé à grand-peine, fut déchiré par les chiens; ce fut le seul malheur de ces journées sans ombre. Les gens de Mantinée se découvriront des liens de parenté avec cette famille de colons bithyniens, jusque-là inconnus: cette ville, où l’enfant eut plus tard ses temples, fut par moi enrichie et ornée. L’immémorial sanctuaire de Neptune, tombé en ruine, était si vénérable que l’entrée en était interdite à quiconque : des mystères plus anciens que la race humaine s’y perpétuaient derrière des portes continuellement closes. Je construisis un nouveau temple, beaucoup plus vaste, à l’intérieur duquel le vieil édifice gît désormais comme un noyau au centre d’un fruit. Sur la route, non loin de Mantinée, je fis rénover la tombe où Épaminondas, tué en pleine bataille, repose auprès d’un jeune compagnon frappé à ses côtés ; une colonne, où un poème fut gravé, s’éleva pour commémorer ce souvenir d’un temps où tout, vu à distance, semble avoir été noble et simple, la tendresse, la gloire, la mort. En Achaïe [;], les Jeux Isthmiques furent célébrés avec une splendeur qu’on n’avait pas vue depuis les temps anciens ; j’espérais, en rétablissant ces grandes fêtes helléniques, refaire de la Grèce une unité vivante. Des chasses nous entraînèrent dans la vallée de l’Hélicon dorée par les dernières rousseurs de l’automne ; nous fîmes halte au bord de la source de Narcisse, près du sanctuaire de l’Amour : la dépouille d’une jeune ourse, trophée suspendu par des clous d’or à la paroi du temple, fut offerte à ce dieu, le plus sage de tous. (229-230)

Μésomédès de Crète, mon musicien favori, accompagna sur l’orgue hydraulique la récitation de son poème de La Sphinge, œuvre inquiétante, sinueuse, fuyante comme le sable au vent. (273) Κομμάτια ύδραυλης υπάρχουν στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Δίου, και η μεν Σφίγγα δεν σώζεται, σώζονται όμως οι μελωδίες δύο ύμνων του, ενός στις Μούσες κι ενός στην Καλλιόπη: Καλλιόπεια σοφά, Μουσών προκαθαγέτι τερπνών, και σοφέ Μυστοδότα, Λατούς γόνε, Δήλιε Παιάν, ευμενείς πάρεστέ μοι.

J’avais chargé Hérode Atticus de surveiller la construction d’un réseau d’aqueducs en Troade ; il en profita pour gaspiller honteusement les deniers publics ; appelé à rendre des comptes, il fit répondre avec insolence qu’il était assez riche pour couvrir tous les déficits. (321)

Για το Θέατρο του Διονύσου, στην Αθήνα: J’y occupai un siège à peine surélevé à côté de celui de l’Hiérophante ; le prêtre d’Antinoüs avait désormais le sien parmi les notables et le clergé. Και για τη ζωφόρο της σκηνής του: J’avais fait agrandir la scène du théâtre ; de nouveaux bas-reliefs l’ornaient ; sur l’un d’eux, mon jeune Bithynien recevait des déesses éleusiaques (sic) une espèce de droit de cité éternel. (326)

Για τις διακοινοτικές σχέσεις στην Αλεξάνδρεια:
…à tenir la balance égale entre les Grecs et les Juifs, incompatibles éternels. (143)

Les religions sont à Alexandrie aussi variées que les négoces : la qualité du produit est plus douteuse. Les chrétiens surtout s’y distinguent par une abondance de sectes au moins inutile. Deux charlatans, Valentin et Basilide, intriguaient l’un contre l’autre, surveillés de près par la police romaine. La lie du peuple égyptien profitait de chaque observance rituelle pour se jeter, gourdin en main, sur les étrangers ; la mort du bœuf Apis provoque plus d’émeutes à Alexandrie qu’une succession impériale à Rome. Les gens à la mode y changent de dieu comme ailleurs on change de médecin, et sans plus de succès. Mais l’or est leur seule idole : je n’ai vu nulle part solliciteurs plus éhontés. (277)

Εγκώμιο του ταξιδιώτη:
Peu d’hommes aiment longtemps le voyage, ce bris perpétuel de toutes les habitudes, cette secousse sans cesse donnée à tous les prejugés. Mais je travaillais à n’avoir nul prejugé et peu d’habitudes. (180)
Ulysse sans autre Ithaque qu’intérieure. (182)

Je goûtais cette odeur de sel et de soleil sur la peau humaine, ce parfum de lentisque et de térébinthe des îles où l’on voudrait vivre, et où l’on sait d’avance qu’on ne s’arrêtera pas. (362)

Για τις πόλεις (του):
La ville: le cadre, la construction humaine, monotone si l’on veut, mais comme sont monotones les cellules de cire bourrées de miel… (190)

Λάτρης της ελληνικής τέχνης και του κλασικού πνεύματος:
Mais notre art (j’entends celui des Grecs) a choisi de s’en tenir à l’homme. Nous seuls avons su montrer dans un corps immobile la force et l’agilité latentes; nous seuls avons fait d’un front lisse l’équivalent d’une pensée sage. Je suis comme nos sculpteurs: l’humain me satisfait; j’y trouve tout, jusqu’à l’éternel. La forêt tant aimée se ramasse pour moi tout entière dans l’image du centaure; la tempête ne respire jamais mieux que dans l’écharpe ballonnée d’une déesse marine. Les objets naturels, les emblèmes sacrés, ne valent qu’alourdis d’associations humaines: la pomme de pin phallique et funèbre, la vasque aux colombes qui suggère la sieste au bord des fontaines, le griffon qui emporte le bien-aimé au ciel. (192-193)

Αντιθέτως, στην επίσκεψή του στις Θήβες της Αιγύπτου και στον Κολοσσό του Μέμνονα:
J’étais excédé par ces figures colossales de rois tous pareils, assis côte à côte, appuyant devant eux leurs pieds longs et plats, par ces blocs inertes où rien n’est présent de ce qui pour nous constitue la vie, ni la douleur, ni la volupté, ni le mouvement qui libère les membres, ni la réflexion qui organise le monde autour d’une tête penchée. (296)

Il [ένας Απολλόδωρος, διανοούμενος, που τον εκτέλεσε για συνωμoσία] ignorait tout des beaux temps de l’art grec ; ce plat logicien me reprochait d’avoir peuplé nos temples de statues colossales qui, si elles se levaient, briseraient du front la voûte de leurs sanctuaires : sotte critique, qui blesse Phidias encore plus que moi. Mais les dieux ne se lèvent pas ; ils ne se lèvent ni pour nous avertir, ni pour nous protéger, ni pour nous récompenser, ni pour nous punir. Ils ne se levèrent pas cette nuit-là pour sauver Apollodore. (379) Η αναφορά στο Φειδία είναι γιατί παρόμοια κριτική είχε ασκηθεί και σ’ αυτόν, για τον χρυσελεφάντινο Δία της Ολυμπίας.

Για τον αγαπημένο του Αντίνοο, εκ Βιθυνίας της Μικράς Ασίας ορμώμενο:
J’ai imposé au monde cette image: il existe aujourd’hui plus de portraits de cet enfant que de n’importe quel homme illustre, de n’importe quelle reine. (194)

Mais l’Asie avait produit sur ce sang un peu âcre l’effet de la goutte de miel qui trouble [θολώνει] et parfume un vin pur. (225)

Αν δεν είχε αυτοκτονήσει ο Αντίνοος, L’accoutumance nous aurait conduits à cette fin sans gloire, mais aussi sans désastre, que la vie procure à tous ceux qui ne refusent pas son doux émoussement par l’usure. J’aurais vu la passion se changer en amitié, comme le veulent les moralistes, ou en indifférence, ce qui est plus fréquent. (251)

Περνούν μαζί μια νύχτα σε μια καλύβα χωρικών, στη Σαρδηνία, λόγω καταρρακτώδους βροχής: je me crus Zeus visitant Philémon en compagnie d’Hermès. (253) Υπάρχει σχετικός πίνακας του Ρέμπραντ.
Je n’aimais pas moins ; j’aimais plus. Mais le poids de l’amour, comme celui d’un bras tendrement posé au travers d’une poitrine, devenait peu à peu lourd à porter. (256)

Αρχίζει και έχει και «κομπάρσους» της μιας νύχτας. Ο Αντίνοος αρχικά αηδιάζει, γιατί έχει άλλη ιδέα για την αγάπη, αλλά στο τέλος συνηθίζει. Ces vaines tentatives [οι κραιπάλες του Αδριανού] s’expliquent assez par le goût de la débauche ; il s’y mêlait l’espoir d’inventer une intimité nouvelle où le compagnon de plaisir ne cesserait pas d’être le bien-aimé et l’ami ; l’envie d’instruire l’autre, de faire passer sa jeunesse par des expériences qui avaient été celles de la mienne ; et peut-être, plus inavouée, l’intention de le ravaler peu à peu au rang des délices banales qui n’engagent à rien. (257)

Πηγαίνουν στην Τρωάδα: Je trouvai quelques moments pour me recueillir sur la tombe d’Hector ; Antinoüs alla rêver sur celle de Patrocle. Je ne sus pas reconnaître dans le jeune faon qui m’accompagnait l’émule du camarade d’Achille : je tournai en dérision ces fidélités passionnées qui fleurissent surtout dans les livres ; le bel être insulté rougit jusqu’au sang. La franchise était de plus en plus la seule vertu à laquelle je m’astreignais : je m’apercevais que les disciplines héroïques dont la Grèce a entouré l’attachement d’un homme mûr pour un compagnon plus jeune ne sont souvent pour nous que des simagrées hypocrites. Plus sensible que je ne croyais l’être aux préjugés de Rome, je me rappelais que ceux-ci font sa part au plaisir mais voient dans l’amour une manie honteuse ; j’étais repris par ma rage de ne dépendre exclusivement d’aucun être. (…) Il m’est arrivé de le frapper : je me souviendrai toujours de ces yeux épouvantés. (258)

Μεταφράστρια του Καβάφη (όχι καλή) η Yourcenar, ίσως εμπνεύστηκε απ’ τον Καβάφη εδώ: comme Marc-Antoine avant sa dernière bataille, j’ai entendu s’éloigner dans la nuit la musique de la relève des dieux protecteurs qui s’en vont… Je l’entendais sans y prendre garde. (261) Κατά τα άλλα όμως η Γιουρσενάρεια άποψη για την Αλεξάνδρεια είναι πολύ πιο αρνητική από την αντίστοιχη Καβαφική (βλ. παρακάτω).
Mais l’avenir ne pouvait désormais rien m’apporter, rien du moins qui pût passer pour un don. Mes vendanges étaient faites ; le moût de la vie emplissait la cuve. (261)

Σκοτώνουν (ο Αντίνοος σκοτώνει) ένα λιοντάρι: Il s’effondra pour la seconde fois; le mufle roula dans la vase ; un filet de sang noir coula sur l’eau. Le grand chat couleur de désert, de miel et de soleil, expira avec une majesté plus qu’humaine. (272)

Καθώς αυτός μεν είχε σκοτώσει το λιοντάρι, αλλά ο Αδριανός τον είχε σώσει απ’ αυτό την ώρα της επίθεσης, La gratitude et l’orgueil alternaient dans sa joie comme les strophes d’une ode. (272)

Η μέρα του θανάτου του ερωμένου: Le courrier de Rome venait d’arriver ; la journée se passa à le lire et à y répondre. Comme d’ordinaire Antinoüs allait et venait silencieusement dans la pièce : je ne sais pas à quel moment ce beau lévrier est sorti de ma vie. (…) Τον βρίσκουν πνιγμένο (εκουσίως) στο Νείλο. Hermogène appelé à la hâte ne put que constater la mort. Ce corps si docile refusait de se laisser réchauffer, de revivre. (…) Le Zeus Olympien, le Maître de Tout, le Sauveur du Monde s’effondrèrent, et il n’y eut plus qu’un homme à cheveux gris sanglotant sur le pont d’une barque. (286-288)

J’avais moi-même participé à cet infâme abus de mots ; j’avais parlé de mourir de sommeil, de mourir d’ennui. J’avais employé le mot agonie, le mot deuil, le mot perte. Antinoüs était mort. (293) The end of nights we tried to die, που λέει και ο Jim Morrison.

Δεν μπορεί να τον ξεχάσει: J’ai résisté ; j’ai lutté contre la douleur comme contre une gangrène. Je me suis rappelé des entêtements, des mensonges ; je me suis dit qu’il eût changé, engraissé, vieilli. Peines perdues : comme un ouvrier consciencieux s’épuise à copier un chef-d’œuvre, je m’acharnais à exiger de ma mémoire une exactitude insensée : je recréais cette poitrine haute et bombée comme un bouclier. (…) La fondation d’Antinoé n’était qu’un jeu dérisoire : une ville de plus, un abri offert aux fraudes des marchands, aux exactions des fonctionnaires, aux prostitutions, aux désordres, aux lâches qui pleurent leurs morts avant de les oublier. L’apothéose était vaine : ces honneurs si publics ne serviraient qu’à faire de l’enfant un prétexte à bassesses ou à ironies (299-300)

Οι σελίδες του πένθους είναι από τις πιο ωραίες του βιβλίου.
On parlait de gloire, beau mot qui gonfle le cœur, mais on s’efforçait d’établir entre celle-ci et l’immortalité une confusion menteuse, comme si la trace d’un être était la même chose que sa présence. (303)

La mémoire de la plupart des hommes est un cimetière abandonné, où gisent sans honneurs des morts qu’ils ont cessé de chérir. Toute douleur prolongée insulte à leur oubli. (304) Θυμάμαι τον John Lennon, που έλεγε: “What’s wrong with being in love?”

Ο Αντίνοος βαλσαμώνεται: Je m’approchai timidement du mort. Il semblait costumé : la dure coiffe égyptienne recouvrait les cheveux. Les jambes serrées de bandelettes n’étaient plus qu’un long paquet blanc, mais le profil du jeune faucon n’avait pas changé ; les cils faisaient sur les joues fardées une ombre que je reconnaissais. Avant de terminer l’emmaillotement des mains, on tint à me faire admirer les ongles d’or. (305)
Un attelage de bœufs traîna le sarcophage sur cette pente. A l’aide de cordes, on le fit glisser le long de ces corridors de mine ; on l’appuya contre une paroi de roc. L’enfant de Claudiopolis descendait dans la tombe comme un Pharaon, comme un Ptolémée. Nous le laissâmes seul. Il entrait dans cette durée sans air, sans lumière, sans saisons et sans fin, auprès de laquelle toute vie semble brève ; il avait atteint cette stabilité, peut-être ce calme. (...) Hermogène me prit par le bras pour m’aider à remonter à l’air libre ; ce fut presque une joie de se retrouver à la surface, de revoir le froid ciel bleu entre deux pans de roches fauves. (306-307)

J’avais fait de lui [d’Antinoüs] l’image même de ce pays passionné de beauté ; c’en serait peut-être le dernier dieu. (324)

Η απόφασή του να γεμίσει την αυτοκρατορία με αγάλματα του Αντίνοου τον παγιδεύει: je n’échapperais plus à ce silence, à cette froideur plus proche de moi désormais que la chaleur et la voix des vivants. (332)

Τελειώνοντας τα της διαδοχής του, je pouvais désormais retourner à Tibur, (…) m’enfoncer dans ce qui me restait de délices, reprendre en paix mon dialogue interrompu avec un fantôme. (391)

Παρά την προσήλωσή του στη μνήμη του, επανεισάγει τις απολαύσεις γύρω από τον αιγυπτιάζοντα ναό του Αντίνοου, στο Τίβολι:
Et on ne s’enferme pas pendant des années dans une pensée unique sans y faire rentrer peu à peu toutes les routines d’une vie. (413)

Η (ανύπαρκτη) σχέση με τη γυναίκα του:
Il m’arrivait de penser à ce mariage fictif qui, le soir des fêtes d’Éleusis, a lieu entre la grande prêtresse et l’Hiérophante, mariage qui n’est pas une union, ni même un contact, mais qui est un rite, et sacré comme tel. (247)

L’impératrice (…) devenait fragile sans cesser d’être dure. (275)

Φιλόσοφος, πάνω απ’ όλα, και ψυχολογικός παρατηρητής:
La plupart des hommes (…) ne sont que trop soumis; leurs longues périodes d’hébétude sont coupées de quelques révoltes aussi brutales qu’inutiles. (168)

Chaque homme a éternellement à choisir, au cours de sa vie brève, entre l’espoir infatigable et la sage absence d’espérance, entre les délices du chaos et celles de la stabilité, entre le Titan et l’Olympien. A choisir entre eux, ou à réussir à les accorder un jour l’un à l’autre. (200-201)

Les expérimentations hasardeuses de la jeunesse avaient pris fin, et sa hâte de jouir du temps qui passe. (212)

Saisons alcyoniennes, solstice de mes jours… Loin d’embellir mon bonheur à distance, je dois lutter pour n’en pas affadir l’image ; son souvenir même est maintenant trop fort pour moi. (237-238)

Γερνάει, αρρωσταίνει:
J’allais mieux, mais j’employais à ruser avec mon corps, à lui imposer mes volontés ou à céder prudemment aux siennes, autant d’art que j’en avais mis autrefois à élargir et à régler mon univers, à construire ma personne, et à embellir ma vie. (361)

Je savais bien que cette petite vallée plantée d’oliviers [όπου η έπαυλή του, στο Τίβολι] n’était pas Tempé, mais j’arrivais à l’âge où chaque beau lieu en rappelle un autre, plus beau, où chaque délice s’aggrave du souvenir de délices passées. J’acceptais de me livrer à cette nostalgie qui est la mélancolie du désir. (365)

La possibilité de jeter le masque en toutes choses est l’un des rares avantages que je trouve à vieillir. (370)

Je le regardais vivre : mon opinion sur lui se modifiait sans cesse, ce qui n’arrive guère que pour les êtres qui nous touchent de près ; nous nous contentons de juger les autres plus en gros, et une fois pour toutes. (373)

Les médicaments n’agissent plus ; l’enflure des jambes augmente ; je sommeille assis plutôt que couché. L’un des avantages de la mort sera d’être de nouveau étendu sur un lit. (420-421)

Γνωρίζει την ηδονή της νυχτερινής ουρανοσκοπίας, και κάτω από τι ουρανούς! της Συρίας:
Une fois dans ma vie j’ai fait plus: j’ai offert aux constellations le sacrifice d’une nuit tout entière. Ce fut après ma visite à Osroès, durant la traversée du désert syrien. Couché sur le dos, les yeux bien ouverts, abandonnant pour quelques heures tout souci humain, je me suis livré du soir à l’aube à ce monde de flammes et de cristal. Ce fut le plus beau de mes voyages. Le grand astre de la constellation de la Lyre, étoile polaire des hommes qui vivront quand depuis quelques dizaines de milliers d’années nous ne serons plus, resplendissait sur ma tête. Les Gémeaux luisaient faiblement dans les dernières lueurs du couchant; le Serpent précédait le Sagittaire; l’Aigle montait vers le zénith, toutes ailes ouvertes, et à ses pieds cette constellation non designée encore par les astronomes, et à laquelle j’ai donné depuis le plus cher des noms. [Ο αστερισμός του Αντίνοου έχει ωστόσο πια καταργηθεί και ενσωματωθεί στον αστερισμό του Αετού] La nuit, jamais tout à fait aussi complète que le croient ceux qui vivent et qui dorment dans les chambres, se fit plus obscure, puis plus claire. Les feux, qu’on avait laissé brûler pour effrayer les chacals, s’éteignirent; ce tas de charbons ardents me rappela mon grand-père debout dans sa vigne, et ses prophéties devenues désormais présent, et bientôt passé. J’ai essayé de m’unir au divin sous bien des formes; j’ai connu plus d’une extase; il en est d’atroces; et d’autres d’une bouleversante douceur. Celle de la nuit syrienne fut étrangement lucide. Elle inscrivit en moi les mouvements célestes avec une précision à laquelle aucune observation partielle ne m’aurait jamais permis d’atteindre. Je sais exactement, à l’heure où je t’écris, quelles étoiles passent ici, à Tibur, au-dessus de ce plafond orné de stucs et de peintures précieuses, et ailleurs, là-bas, sur une tombe. [Εννοεί στον τάφο του Αντίνοου, στην Αίγυπτο] Quelques années plus tard, la mort allait devenir l’objet de ma contemplation constante, la pensée à laquelle je donnais toutes celles des forces de mon esprit que n’absorbait pas l’État. Et qui dit mort dit aussi le monde mystérieux auquel il se peut qu’on accède par elle. Après tant de réflexions et d’expériences parfois condamnables, j’ignore encore ce qui se passe derrière cette tenture noire. Mais la nuit syrienne représente ma part consciente d’immortalité. (218-220)

Αισθητική ανάλυση του Πανθέου της Ρώμης:
Utilisant les arts de la Grèce comme une simple ornementation, un luxe ajouté, j’étais remonté pour la structure même de l’édifice aux temps primitifs et fabuleux de Rome, aux temples ronds de l’Étrurie antique. J’avais voulu que ce sanctuaire de Tous les Dieux reproduisît la forme du globe terrestre et de la sphère stellaire, du globe où se renferment les semences du feu éternel, de la sphère creuse qui contient tout. (244)

Ένας ανυπόταχτος βασιλίσκος της Κασπίας αρνείται να πάει στη Ρώμη να δώσει εξηγήσεις για τα καμώματά του και στέλνει αντ’ αυτού τριακόσιους χρυσούς χιτώνες, que je fis porter dans l’arène à des criminels livrés aux bêtes. Cet acte peu pondéré me satisfit comme le geste d’un homme qui se gratte jusqu’au sang. (335)

Τα της διαδοχής:
Par bonheur, pour autant que notre État ait su se former une règle de succession impériale, l’adoption est cette règle : je reconnais là la sagesse de Rome. (367)

Arrien avait fait preuve de toutes les qualités qu’on demande à un homme d’État, mais il était Grec ; et le temps n’est pas venu d’imposer un empereur grec aux préjugés de Rome. (368-369) Πρόκειται για τον γνωστό ιστορικό της Αλεξάνδρου Αναβάσεως.

Ωραίες περιγραφές:
Une haleine humide s’exhalait de la mer ; les étoiles montaient une à une à leur place assignée ; le navire penché par le vent filait vers l’Occident où s’éraillait encore une dernière bande rouge ; un sillage phosphorescent s’étirait derrière nous, bientôt recouvert par les masses noires des vagues. (363)

La vague fait sur le rivage son murmure de soie froissée et de caresse ; je jouis encore des longs soirs roses. (422)

Περιγράφει την πορεία της αρρώστιας του προς το θάνατο:
Mais la faiblesse, la souffrance, mille misères corporelles découragent bientôt le malade d’essayer de remonter la pente : on ne veut pas de ces répits qui sont autant de pièges, de ces forces chancelantes, de ces ardeurs brisées, de cette perpétuelle attente de la prochaine crise. (400)

Mais la sollicitude de mes amis équivaut à une constante surveillance : tout malade est un prisonnier. (…) Il me fallait mettre à préparer mon suicide les mêmes précautions qu’un assassin à monter son coup. (401-402)

Ζητά απ’ το γιατρό του, τον διατάζει μάλλον, να τον βοηθήσει ν’ αυτοκτονήσει. Εκείνος αυτοκτονεί ο ίδιος για να μην απειθήσει ούτε στον αυτοκράτορα αλλά ούτε και στον Ιπποκράτειο όρκο. Τελικά συμβιβάζεται ν’ αφήσει τα πράματα να πάρουν το δρόμο τους:
Toute ma vie, j’ai fait confiance à la sagesse de mon corps ; j’ai tâché de goûter avec discernement les sensations que me procurait cet ami : je me dois d’apprécier aussi les dernières. Je ne refuse plus cette agonie faite pour moi, cette fin lentement élaborée au fond de mes artères, héritée peut-être d’un ancêtre, née de mon tempérament, préparée peu à peu par chacun de mes actes au cours de ma vie. L’heure de l’impatience est passée ; au point où j’en suis, le désespoir serait d’aussi mauvais goût que l’espérance. J’ai renoncé à brusquer ma mort. (405)

Petite âme, âme tendre et flottante, compagne de mon corps, qui fut ton hôte, tu vas descendre dans ces lieux pâles, durs et nus, où tu devras renoncer aux jeux d’autrefois. Un instant encore, regardons ensemble les rives familières, les objets que sans doute nous ne reverrons plus… Tâchons d’entrer dans la mort les yeux ouverts… (423, καταληκτική παράγραφος του βιβλίου και απόδοση στα γαλλικά του ποιήματος του Αδριανού Animula vagula blandula…)

Το βιβλίο έχει και επίμετρο για τις πηγές και τα βοηθήματα, απ’ όπου ξεχώρισα κάποια σχετικά με την Ελλάδα:

Paul Graindor, Athènes sous Hadrien, 1934
Jocelyn Toynbee, The Hadrianic School, A Chapter in the History of Greek Art, 1934
Pirro Marconi, Un Saggio dell’età adrianea: Antinoo, στο Monumenti Antichi dell’Accademia dei Lincei, τόμ. XXIX, 1923
J.A. Symonds, A Problem in Greek Ethics (1883 και 1901), που αναφέρεται, λέει στην inversion antique (?)
P. Festugière, La Valeur Religieuse des Papyrus Magiques, 1932, σε σχέση με τον πνιγμό και την κατοπινή αποθέωση του Αντίνοου.

Η έκδοση που διάβασα εγώ έχει αυτό το Σημείωμα σε πολύ συντετμημένη μορφή, εδώ όμως υπάρχει (προς το παρόν) όλο το βιβλίο και το πλήρες Σημείωμα σε ψηφιακή μορφή.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΠΑΝΙΤΣΑΣ – Ένας προεστός του Μυστρά στην Επανάσταση. Γύρω από τον Αναγνώστη Κοπανίτζα

2010-08-12T00:31:00.003+03:00

(Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης – Ιστορικό και Παλαιογραφικό Αρχείο, 1998 -- 251 σελ.)

Διηγείται τα του παππού τού παππού του, Φιλικού Αναγνώστη Κοπανίτζα (1755-1839), που ανήκε σε μιαν από τις κύριες οικογένειες προεστών του Μυστρά (μαζί με τους Κρεββατάδες και τους Μελετόπουλους). Λέει δε για τον παππού του, Ηλία Στέφανου Κοπανίτζα: «Είμαι από τους λίγους που ζουν και μπορούν να πουν ότι ο παππούς τους γεννήθηκε πριν από την Επανάσταση του ‘21».

Το βιβλίο ξεκινά μ’ ένα εισαγωγικό κεφάλαιο με τίτλο «Ουαί τοις ηττημένοις», όπου αφηγείται το τέλος των Παλαιολόγων δεσποτών του Μοριά:

Ο Μωάμεθ εξανάγκασε τον ανθενωτικό Δεσπότη του Μυστρά Δημήτριο Παλαιολόγο να του δώσει την κόρη του γυναίκα. Το 1460 ο Σουλτάνος ζήτησε από το Δημήτριο να του παραδώσει τον τόπο, και σε αντάλλαγμα θα του χάριζε άλλον τόπο προς σιτηρέσιον υμών και ζωάρκειαν. Εκείνος συμμορφώθηκε και στη συνέχεια έζησε «άνετα στην Αδριανούπολη παίρνοντας μέρος των προσόδων από την Ίμβρο, τη Λήμνο, τη Σαμοθράκη και τη Θάσο. Έπειτα έπεσε σε δυσμένεια και πέθανε το 1467 στο Διδυμότειχο.»

Ο Θωμάς, πάλι, ενωτικός, «διέφυγε με την οικογένειά του διαμέσου της Μεθώνης και κατέφυγε στη Ρώμη». Πέθανε το 1465, αφήνοντας ορφανά τα παιδιά του, Ανδρέα και Μανουήλ, ηλικίας περίπου δέκα και δώδεκα ετών. Χρήματα δεν υπήρχαν και ο νέος πάπας δεν ήταν γενναιόδωρος. Έτσι, ο προστάτης τους Βησσαρίων έγραψε στον παιδαγωγό τους στην Αγκώνα να κάνουν σκληρές οικονομίες ώστε να τους φτάνουν τα τριάντα δουκάτα το μήνα που τους διατίθονταν. Ότι είναι χρεία να ζώσι λατινικώς, ώσπερ εβούλετο και ο μακαρισμένος πατήρ των, [...] να γίνουν καλά και πεπαιδευμένα, αν θέλετε να έχουν τιμήν εδώ, να ζουν φράγγικα παντελώς, ήγουν να ακολουθούσι την εκκλησίαν κατά πάντα ως Λατίνοι, να ενδύνωνται λατινικώς, να μάθουν να γονατίζουν τους υπερέχοντας και πάπαν και καρδιναλίους και τους άλλους αυθέντας, να αποσκεπάζωνται το κεφάλι τους [...] και μηδέν ενθυμούνται ότι είναι βασιλέως απόγονοι, αμή ας ενθυμούνται ότι είναι διωγμένοι από τον τόπον των, ορφανοί, ξένοι, ολόπτωχοι, ότι είναι χρεία να ζουν από ξένα χέρια [...] ότι είναι χρεία να ζουν από ξένα χέρια [...] να μη ενθυμούνται ότι είναι ευγενικοί [...] να μη γελώσι ποσώς [...]. Ο μικρότερος, ο Μανουήλ, «γρήγορα εγκατέλειψε την Ιταλία και κατέφυγε στην Κωνσταντινούπολη, στον Σουλτάνο. Απέκτησε δύο παιδιά. Το ένα πέθανε νέο. Το άλλο έγινε μουσουλμάνος, τελειώνοντας τις ημέρες του ως Μεχμέτ Πασάς.

Η μάταιη αμφιταλάντευση ανάμεσα στην ελπίδα ξένης βοήθειας και το συμβιβασμό χρωμάτισε την ελληνική ιστορία και κατά τους αιώνες που ακολούθησαν. Τη λύση την έδωσε τελικά η Επανάσταση.»

[Γεωγραφικά:

Οικισμοί Βορδώνιας (=σταθμός μουλαριών· πβ. και βορδοναριό, δηλ. στάβλος, στα μοναστήρια): Σουλίνα, Όραχος, Πάνω Χώρα, Παρδάλι. Μαζί με τη Σελλασία είχε επί Καποδίστρια περισσότερους κατοίκους από το Μυστρά-Παρόρι (450+238 έναντι 604+463). Από τη Βορδώνια ήταν ο Παναγιώτης Ζωγράφος, ο εικονογράφος δηλ. του Μακρυγιάννη. Ωστόσο, πάντα ο Μυστράς υπήρξε η πρωτεύουσα του καζά.

Στην κοίτη του ξεροπόταμου Οινούντος έγινε η μάχη της Σελλασίας, του 222 π.Χ.

Μυστράς: συνοικία Τριτζέλα, κοντά στην εκκλησία του Αϊ-Γιώργη (για ένα διάστημα τζαμί).

Η βυζαντινή Σπάρτη ενδέχεται να υδρευόταν από την πηγή Βιβάρι, της περιοχής άλλοτε Βορδώνιας, νοτίως της σημερινής Τελιάδας ή Ντελή-Αγά, τα δε έργα ίσως έγιναν επί Οσίου Νίκωνος του Μετανοείτε.

Ο Μυστράς εκκαθαρίστηκε απ’ όλη τη μεταβυζαντινή του ιστορία, με αποτέλεσμα σήμερα να είναι ό,τι και η Ακρόπολη της Αθήνας: ένας ‘ιστορικά αποκαθαρμένος’ τόπος. Το μόνο μνημείο της Τουρκοκρατίας είναι ο Άγιος Νικόλαος, του 17^ου αιώνα. Έχω γράψει αλλού για τη μετονομασία της Τουρκοκρατίας σε Μεταβυζαντινή περίοδο, όχι μόνο για τη θρησκευτική τέχνη αλλά και γενικότερα.]

«Ο Μυστράς παράγει μόνο μετάξι και το καλό κρασί βρίσκεται στη Βορδώνια, τρία μίλια από εδώ» (περιηγητής Saverio Scrofani, 1795). «Αυτό το μέρος και η Καλαμάτα παράγουν περισσότερο μετάξι απ’ όλα τ’ άλλα μαζί τα μέρη του Μοριά» (περιηγητής Bernard Randolph, 17^ος αιώνας).

Το όνομα Κοπανίτζας ή Κοπανίτσας συσχετίζεται με τοπωνύμια: Κτήμα Κοπανίτσα, Πάνου ή Άνω Κοπάνιτσα (νυν Κρυονέρι επαρχίας Ολυμπίας νομού Ηλείας), Κάτω Κοπάνιτσα (νυν Καρυές επαρχίας Τριφυλίας νομού Μεσσηνίας). Το όνομα μνημονεύεται το 1689 και το 1700 (Βενετοκρατία), ως Copanizza, στην περιοχή Φαναρίου.

Η πρώτη Τουρκοκρατία στο Μοριά αναφέρεται ως περίοδος μεγάλης δημογραφικής πτώσης (από 250.000 σε 100.000). Η Β’ Βενετοκρατία (1685-1715), ως περίοδος ανακατοίκησης (από άλλες περιοχές), έτσι ώστε το 1701 ο πληθυσμός ν’ ανέβει στις 200.000, αλλά παράλληλα η διοίκηση περιγράφεται ως καταπιεστική και οικονομικά επαχθής (λόγω και των οχυρωματικών έργων). Ο Κανέλλος Δεληγιάννης λέει πως «οι προκριτώτεροι» ευνόησαν την ανακατάληψη του Μοριά από τους Τούρκους, το 1715. Η Β’ Τουρκοκρατία περιγράφεται ως «Καλός Καιρός», χάρη στο διάταγμα Χάτι Χουμαγιούν, που έδωσε στο Μοριά μεγάλη αυτονομία και άνθησε το εμπόριο. Από το 1764 όμως και μετά τα πράγματα άλλαξαν, γιατί υπήρξαν επαναστατικά σχέδια και αντίστοιχα αντίποινα από τους Τούρκους. Σε αυτά περιλαμβάνεται και η εκτέλεση του Μητροπολίτη Λακεδαίμονος Ανανία, «προς της Αγίας Τραπέζης εν Μυστρά», όπου «προσευχόμενος εκρεουργήθη ανηλεώς», ενώ σήμερα το σημείο που επισημαίνεται στον επισκέπτη του Μυστρά είναι στην εξωτερική παρειά του περιβόλου της Μητρόπολης.

«Για το τέλος του 18^ου αιώνα ο πληθυσμός του Μυστρά υπολογιζόταν από 15 έως 18 χιλιάδες, όσος περίπου της Τριπολιτσάς (15 έως 20 χιλιάδες).» [Πώς τότε λέγεται πως στη σφαγή της πόλης, το 1821, υπήρξαν 30.000 θύματα;]

«Ο πληθυσμός της Πελοποννήσου στα χρόνια της Επανάστασης ήταν –σύμφωνα με τον πίνακα που ετοίμασαν οι πρόκριτοι, επί Καποδίστρια, ύστερα από αίτημα των Συμμαχικών Δυνάμεων— 471.000 χριστιανοί και 42.750 Τούρκοι για όλες τις επαρχίες και πρώτη την επαρχία Μυστρά και Πραστού με 60.000 χριστιανούς και 6.000 Τούρκους. Ακολουθούν τα Καλάβρυτα (40.000 χρ. και 450 Τούρ.), η Καρύταινα (40.000 χρ. και 200), η Γαστούνη με Πύργο και Λάλα (40.000 και 5.000), η Κόρινθος και τα Δερβενοχώρια (38.000 και 2.000), η Μάνη (30.000 χρ.), η Πάτρα και το Ρίο (30.000 και 3.500) κι έπειτα οι άλλες μικρότερες επαρχίες.» Δηλ., χοντρικά λιγότερο από δέκα προς έναν. Είχε βέβαια μεσολαβήσει ο Αγώνας, με τις σφαγές και τη μαζική αποχώρηση Τούρκων, αλλά και οι «δεκάδες χιλιάδες» χριστιανοί θύματα της καταστολής της Επανάστασης του 1770. «Τα Ορλοφικά αποτέλεσαν ορόσημο για την παρακμή της Πελοποννήσου και την ακμή των νησιών» (με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, του 1774).

Με την παραπάνω απογραφή θέλω να συσχετίσω το εξής πολύ ενδιαφέρον:

Το 1806 οι Έλληνες προύχοντες «κατόρθωσαν να πείσουν, μέσω του γέρου Ιωάννου Δεληγιάννη (πατέρα του Κανέλλου), τους Τούρκους της Πελοποννήσου να δεχτούν και να υπογράψουν με τους Έλληνες συμφωνητικό ότι Έλληνες και Τούρκοι θα καλούσαν τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, θα τον βοηθούσαν να υποτάξει την Πελοπόννησο και θα αποτίναζαν τον οθωμανικό ζυγό. Η διοίκηση της Πελοποννήσου θα ακολουθούσε το πρότυπο των κρατών που υπέταξε ο μέγας αυτός αρχηγός που τους παρεχώρησεν όλας τας ελευθερίας και κυβερνώνται μόνα τους, χωρίς να ανακατευθή εις τα θρησκευτικά κανενός ή εις τας ιδιοκτησίας των οποιασδήποτε θρσκείας και αν είναι [...]. Θα σχηματίσωμεν, είπε ο γέρο-Δεληγιάννης, μίαν εταιρίαν, να θέσωμεν τους όρους με τους οποίους θα ζήσωμεν ως αδελφοί μιας οικογενίεας [...]. Να είναι ισότης εις τους Τούρκους και τους Χριστιανούς να έχουν την διοίκησιν του τόπου αμοιβαίως εις όλους τους κλάδους της υπηρεσίας, δύο οι Χριστιανοί και έν οι Τούρκοι.

Το συμφωνητικό υπέγραψαν το 1807 εξέχοντες Τούρκοι της Πελοποννήσου, οι Μουσταφάμπεης, Απτάγμας δευτέρ Κεχαγιάς, Νακήπ εφένδης, Μαχμούτ εφένδης, και Έλληνες εκ των προκριτωτέρων και πρώτων, όπως ο Κοπανίτζας, οι Δεληγιανναίοι, ο Λόντος, ο Ζαΐμης, ο Χαραλάμπης και άλλοι. Κατόπιν κατηχήθηκαν και άλλοι. Μεταξύ αυτών ο περιβόητος Αλή Φαρμάκης Λαλιώτης, άνθρωπος με έξοχον νουν, με πολλήν φρόνησιν, σταθερός και πιστός εις την φιλίαν του, ακεραίου χαρακτήρος, ανδρείος και τολμητίας και πλούσιος. Το 1808 ο Βελή πασάς υποπτεύθηκε ότι κάτι συμβαίνει και κάλεσε τον Αλή Φαρμάκη με έναν άλλον εξέχοντα Τούρκο να πάνε στην Τριπολιτσά. Ο Αλή Φαρμάκης, κατά συμβουλή των Ελλήνων προυχόντων, δεν πήγε.»

Το σχέδιο αυτό της ελεύθερης Πελοποννησιακής Πολιτείας, στο οποίο είχε προσχωρήσει και ο Κολοκοτρώνης, τελικά ναυάγησε με την αποχώρηση των Γάλλων από τα Εφτάνησα το 1809 και τον ερχομό των Άγγλων (ο Αλή Φαρμάκης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και άλλοι που είχαν πάει γι’ αυτό το σκοπό στη Ζάκυνθο συνελήφθησαν και φυλακίστηκαν στο φρούριό της).

Από τη μια εντυπωσιάζει το σχέδιο, παρά τις πολλές μαρτυρίες για τις άγριες διαθέσεις του πλήθους εναντίον άοπλων Τούρκων αιχμαλώτων το 1769, και από την άλλη ενδιαφέρον έχει η πρόταση να έχουν την διοίκησιν του τόπου αμοιβαίως εις όλους τους κλάδους της υπηρεσίας, δύο οι Χριστιανοί και έν οι Τούρκοι, παρά τη σχέση 10 προς 1 που καταγράφει η παραπάνω απογραφή των χρόνων του Καποδίστρια. Μου θυμίζει λίγο την Κύπρο...

«Ο Ι. Παπαρρηγόπουλος [Φιλικός, αντιπρόξενος και διερμηνέας του ρωσικού προξενείου Πατρών] συνάντησε τον Καποδίστρια στην Πετρούπολη. Όταν διάβασε, γράφει, το γράμμα των προκρίτων και των αρχιερέων, ο Καποδίστριας ενεπλήσθη υπό αλόγου θυμού και [...] μαινόμενος τού λέει: πρέπει να τους ειπής αυτών των απονενοημένων να εβγάλουν πάσαν ιδέαν επαναστάσεως από τον εγκέφαλόν τους και να μην έχουν ουδεμίαν ελπίδα υπερασπίσεως από την Ρωσίαν, μήτε υλικήν μήτε ηθικήν, αλλά μάλλον καταδρομήν [...] το ελληνικόν έθνος πρέπει πρώτον να φωτισθή δια συστάσεως σχολείων και μετά δέκα πέντε και είκοσι χρόνους εάν ευρεθή αρμοδία περίστασις και συμπέση κήρυξις πολέμου της Ρωσίας κατά της Τουρκίας, τότε θέλει φροντίσωμεν.

Ορισμένοι ομογενείς, όταν ο Παπαρρηγόπουλος τους εμπιστεύθηκε τι του είπε ο Καποδίστριας, τον συμβούλευσαν να μην δώσει σ’ αυτά καμιά προσοχή, αλλά να ετοιμαστούν και να προχωρήσουν με περίσκεψη στην Επανάσταση, να βοηθήσουν και να εμψυχώσουν με κάθε τρόπο την εξέγερση του Αλή-Πασά, και πρόσθεσαν ότι, αφού η Επανάσταση βαστάξει και προχωρήσει κάπως, οι Μεγάλες Δυνάμεις, θέλοντας και μη, θα λάβουν μέρος, λόγω της αντιζηλίας τους.»

Στην Οδησσό, ο Παπαρρηγόπουλος συνάντησε τον Υψηλάντη.

«Ο ένας ακούει έκπληκτος τον άλλο. Όσα έγραψαν ο Περραιβός και ο Αναγνωσταράς στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, ότι υπάρχουν όπλα, στρατεύματα, χρήματα κλπ., είναι ανύπαρκτα. Ο Υψηλάντης έμεινεν εκστατικός. Με τη σειρά του πληροφόρησε τον συνομιλητή του ότι δεν υπήρχον [...] και όσα πάλιν διεφημίζοντο ότι υπήρχον εις την Ρωσσίαν, τον παρακάλεσε όμως να μη είπη εις τους Πελοποννησίους και λοιπούς ότι τα δια την Ρωσσίαν διαφημιζόμενα είναι ανύπαρκτα.»

Φτασμένος στο Μοριά, ο Παπαρρηγόπουλος «εξέφρασε την πεποίθηση ότι με τον καιρό ο χριστιανικός κόσμος θα συγκινηθεί και θα λάβει μέρος στη δίκαιη αυτή Επανάσταση.»

Η πεποίθηση αυτή άλλοτε επιβεβαιώνεται, άλλοτε όχι. Στον Αγώνα, επιβεβαιώθηκε. Στο Κόσοβο, επίσης. Στον ελληνικό Εμφύλιο, αντιθέτως, η πεποίθηση του ΚΚΕ για παρέμβαση της ΕΣΣΔ δεν επιβεβαιώθηκε. Αρμοδίαν περίστασιν, δε, θεώρησαν οι φιλεπαναστάτες, και μάλιστα μοναδική και τέτοια που δεν θα ξαναπαρουσιαζόταν ποτέ, την ανταρσία του Αλή Πασά, την οποίαν είχαν υποθάλψει και οι ίδιοι. Μάλιστα το Γενάρη του 1821 έφυγε από το Μοριά ο Μόρα Βαλεσής, Σαλήχ Κιοσέ Μεχμέτ πασάς, για να βοηθήσει τον Χουρσίτ στην πολιορκία του Αλή στα Γιάννενα, και άφησαν και οι δύο τα χαρέμια τους στην Τριπολιτσά.

«Ο [Κανέλλος] Δεληγιάννης αρνείται ότι ημείς [οι προύχοντες] επιστεύαμεν ότι η λεγομένη Εταιρία των Φιλικών ήταν αύτη η υποτιθετομένη υπερτάτη Αρχή και ότι απ’ αυτήν οδηγούμεθα και εις αυτάς τας διαταγάς επειθόμεθα και ότι αυτή δια των αποστόλων της ενήργησε το παν, και εξηπλώθη ο προσηλυτισμός εις όλους τους ορθοδόξους και ότι αυτή εκατόρθωσε και εκινήθη η Επανάστασις από τον λαόν, και ότι οι προύχοντες μη δυνάμενοι να την εμποδίσουν έλαβον ακούσιον μέρος εις αυτήν [...]. Είναι αληθινόν ότι οι προύχοντες και οι αριερείς της Πελοποννήσου παρεδέχθημεν και ησπάσθημεν και εγενήκαμεν μέλη της Εταιρίας αυτής, δια τον λόγον να πείθωμεν τους απλουστέρους της δευτέρας τάξεως ανθρώπους ή της τρίτης ότι υπάρχει μία υπερτάτη μυστηριώδης Αρχή και άγνωστος, εις την οποίαν να πειθώμεθα όλοι δια να τους πείσωμεν ότι αυτή σύγκειται από Έλληνας επισήμους άνδρας, και δεν είναι η Ρωσία, η οποία μας ηπάτησε πολλάκις και μας κατέστρεψε, καθότι τότε, αν εγνώριζαν ότι ήτο δάκτυλος ρωσικός, ουδείς ελάμβανε μέρος.»

Εντελώς αντίθετη, δηλαδή, άποψη. Η υποστήριξη της Ρωσίας παρουσιάζεται εδώ όχι επιχείρημα υπέρ της Επανάστασης αλλά ως αποτρεπτικός παράγοντας για την κήρυξή της. «Λέει όμως εδώ και άλλα ο Δεληγιάννης, μερικά απ’ αυτά άδικα και υβριστικά και αντίθετα προς τις σημερινές μας αξίες και αντιλήψεις.», ότι δηλ. οι Φιλικοί ήταν άνθρωποι ασήμαντοι, που δεν τους γνώριζε κανείς και δεν είχαν καμιάν υπόληψη. Και ο Καποδίστριας επίσης, πολλά έσουρνε των Φιλικών για το «απονενοημένο της μελετωμένης επιχειρήσεως». «Εντούτοις οι ιδρυτές της Φιλικής Εταιρίας, οι άνθρωποι που ο Καποδίστριας αποδοκίμασε και ο Δεληγιάννης έβλεπε αφ’ υψηλού, κατόρθωσαν ό,τι κανείς άλλος δεν θα τολμούσε, χρησιμοποιώντας με επιτυχία την πειθώ και τις μεσολαβητικές ικανότητες του εμπόρου. Αρχίζοντας σχεδόν από το μηδέν, πρόβαλαν στην Ελλάδα την ύπαρξη φανταστικής Αρχής και βοήθειας έτοιμης δήθεν στη Ρωσία, και από την άλλη μεριά διέδωσαν στους έξω ότι υπήρχε μια ογκώδης απελευθερωτική κίνηση στην Ελλάδα, που ζητούσε μόνο τον κατάλληλο αρχηγό. (Τηρουμένων των αναλογιών ήταν μια μέθοδος παρόμοια προς εκείνη που ενάμιση περίπου αιώνα αργότερα χρησιμοποίησαν με επιτυχία μερικοί εφοπλιστές. Διαθέτοντας το ελάχιστο δυνατό κεφάλαιο και περισσότερο το όνομά τους έκλειναν μακροχρόνιες χρονοναυλώσεις για πλοία που δεν είχαν κι έπειτα με βάση τις συμβάσεις αυτές χρηματοδοτούσαν από αμερικανικές ιδίως τράπεζες την αγορά ή τη ναυπήγηση των πλοίων που είχαν υποσχεθεί.)»

Οι Φιλικοί αποκαλούσαν καμήλες τα πλοία των Υδραίων και ελέφαντες του απαθούς το στόλο του Σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη.

Σύμφωνα πάλι με το Δημήτρη Λιθοξόο, η Φιλική Εταιρεία ήταν δημιούργημα του Καποδίστρια και όργανο του Ρωσικού Υπουργείου Εξωτερικών.

«Γράφει ο Ν. Σπηλιάδης: Αφ’ ού επληροφορήθησαν ότι ο Αρχιμανδρίτης ήταν ο κατά την Λακεδαίμονα κοινώς λεγόμενος και γνωριζόμενος Παπαφλέσας, ο Αναγ. Κοπανίτσας, προεστώς του Μιστρά, όστις τον εγνώριζεν, είπεν: ο Παπαφλέσας είναι; απολώλαμεν [χαθήκαμε].»

Οι Τούρκοι καλούν τους προκρίτους και τους αρχιερείς στην Τριπολιτσά.

«Από τον Μυστρά πήγαν οι εγκριτώτεροι, ο γέρων Κοπανίτζας και ο Μελέτης. Στο δρόμο προς την Τριπολιτσά, όταν έφθασαν στον Βρουλιά (Σελλασία), σκέφτηκε ο Μελετόπουλος να γυρίσει πίσω και θέλησε να πείσει και τον Κοπανίτζα. Αυτός όμως του απάντησε:» (...) «Άγιος ο Θεός, κερδίζομεν τον Παράδεισον, διότι αποθνήσκομεν δια την Αγίαν πίστιν του Χριστού, αφού μάλιστα εφάγαμεν το ψωμί μας [γιατί και οι δύο ήταν πάνω από εξήντα χρόνων]. Ο Μελετόπουλος πρόσθεσε: Ιδού όπου ευρήκα και έναν όστις θέλει να αγιάση ζωντανός. Ας υπάγωμεν λοιπόν εις Τρίπολιν, αφ’ ού εκεί είναι ο Παράδεισος, και οι Τούρκοι είναι άγγελοι, οίτινες θα παραλάβουν την ψυχήν μας. Και ούτως ώδευσαν εις Τρίπολιν, όπου ο μεν Μελετόπουλος απέθανε διαρκούσης της πολιορκίας, ο δε Κοπανίτσας επέζησε.»

«η Ελλάδα δεν έμαθε παρά αργότερα την έξοδο και το κήρυγμα του Υψηλάντη.»

Σύμφωνα με τον Κανέλλο Δεληγιάννη, οι φυλακισμένοι στην Τριπολιτσά αρχιερείς ήταν 8 και επέζησαν 2, οι δε φυλακισμένοι προύχοντες ήταν 11 και επέζησαν 3. Με το που αρχίζει η Επανάσταση, τα πράγματα έσφιξαν γι’ αυτούς, και τελικά κατέληξαν στο μπουντρούμι, όπου τους πέρασαν την κουλούρα στο λαιμό: «Ο Μούσα Κελεντζής ούτος βλέπων τον Κοπανίτζαν πλησιάσαντα και τον τράχηλον εκτείναντα, δια να βληθή η κουλούρα και εν αυτή να διαπερασθή η άλυσσος, είπε μεγαλοφώνως: ‘άπιστε Κοπανίτζα έστειλες τον κερατά Κρεββατά εις την Φραγκίαν και μας έφερε αυτά τα σίτελα και μίζελα, αλλ’ αύριον θέλει δοκιμάσετε τα επίχειρα της κακίας σας’.» [...] «Η ολκή αυτής ήταν οκάδες εκατόν ογδοήκοντα, άνευ των κουλούρων των επί τον τράχηλον ημών.» Την επομένη οι Τούρκοι εκτέλεσαν δεκαεφτά υπηρέτες τους.

«Λίγη παρηγοριά, σε όλο το διάστημα της φυλάκισής του, ο Ιωσήφ επίσκοπος Ανδρούσης είχε από ένα Ψαλτήρι κι ένα αντίτυπο της μετάφρασης του Φενελόν Αι Τύχαι του Τηλεμάχου, που είχε κρύψει στον κόρφο του ο Ιωάννης Περρούκας.»

Η φυλάκιση κράτησε 5 μήνες (17 Απριλίου – 23 Σεπτεμβρίου 1821). Ήταν δεμένοι όλοι μαζί χάρη στις κουλούρες, «ώστε, εάν τις των συνδεσμίων αυτών ή της πρώτης ή της δευτέρας σειράς εκινείτο δι’ οιονδήποτε λόγον, ηναγκάζοντο, ίνα κινηθώσι συγχρόνως και οι έτεροι δεκαεπτά θέλοντες και μη θέλοντες, της αλύσεως συμπαρασυρομένης».

«Πολλάκις ο Κιαμίλμπεϊς και λοιποί έδωσαν γνώμην να μας θανατώσωσι, γράφει ο Επίσκοπος Ανδρούσης, μάλιστα ο μουφτής έδωσε φετφά της σφαγής μας, όταν οι ειδικοί μας εθανάτωσαν τον γαμβρόν του [...], αλλ’ ο Μουσταφάμπεϊς, εκ παλαιών αιτιών, ανήρ κάλλιστος και ευνοϊκός εις τους χριστιανούς, εμπόδισε την απόφασίν των δια πολλών καταπειστικών λόγων. Οι ειδικοί μας αυτόν τον ευγενέστατον Τούρκον εθανάτωσαν εν Τριπολιτζά εις την ημέραν της πτώσεώς της πράξαντες έργον παράνομον.»

«Τον Σεπτέμβριο άρχισαν να πεθαίνουν ο ένας μετά τον άλλο.» Τους έφαγε ο τύφος. Πολλοί πέθαναν αμέσως μετά την απελευθέρωσή τους, πριν από την πτώση της πόλης και καθώς έβγαιναν απ’ αυτήν πάνω σε φορεία. Κάποιοι απελευθερώθηκαν από τους Τουρκαλβανούς, οι οποίοι είχαν κάνει χωριστή συμφωνία με τον Κολοκοτρώνη για να σωθούν. «Τα ονόματα των ομήρων είναι γραμμένα στην αναμνηστική στήλη της πλατείας Άρεως στην Τρίπολη.»

1822

«Ο Δράμαλης, μετά τα Δερβενάκια, ειχε υποχωρήσει προς την Κόρινθο. Η προσπάθεια των Ελλήνων στρεφόταν στο πώς να τον εμποδίσουν να επικοινωνήσει με τους Τούρκους των Πατρών και να ανανεώσει τις δυνάμεις του. Στρατιωτικά τμήματα από τη Λακεδαίμονα είχαν, μαζί με άλλους, καταλάβει θέσεις δυτικά της Κορίνθου, αποκόπτοντας την επικοινωνία του με την Πάτρα.»

Γενεαλογική παρεκβολή

«Ο Γεωργαντάς [Νοταράς, 1695-1711, προύχοντας της Κορίνθου] είχε πέντες γιους και τέσσερις κόρες.» [...] «Ένας από τους γιους του Γεωργαντά, ο μητροπολίτης Κορίνθου Μακάριος, ανακηρύχτηκε Άγιος» [...] «(Ο Άγιος Μακάριος μαζί με τον [Ναξιώτη] Άγιο Νικόδημο συνέλεξαν στο Άγιον Όρος και το 1782 εξέδωσαν στη Βενετία τη Φιλοκαλία, τη συλλογή κειμένων των Πατέρων της Εκκλησίας.)»

1825

«Στις 7 Φεβρουαρίου 1825 είχε υπογραφεί στο Λονδίνο με τον οίκο Ricardo η συμφωνία για το δεύτερο αγγλικό δάνειο, που εποκυρώθηκε στις 5 Απριλίου 1825 από το Εκτελεστικό Σώμα στο Ναύπλιο, δυνάμει διατάγματος με χρονολογία 13 Ιουλίου 1824. Το δεύτερο αυτό δάνειο ανεξαρτησίας, αν και απολύτως αναγκαίο για τη συνέχιση του Αγώνα, τροφοδότησε και τον εμφύλιο πόλεμο. Ήταν για ονομαστικό ποσό δύο εκατομμυρίων λιρών, ενώ το καθαρό ήταν 816.000 μόνον, και αυτές κακοξοδευμένες. Το πρώτο αγγλικό δάνειο ανεξαρτησίας (για 800.000 λίρες, καθαρό 297.000 λίρες) είχε συναφθεί στο Λονδίνο την 21^η Φεβρουαρίου 1824. Αρχικά υπολογιζόταν ότι η σύναψη του δανείου θα γινόταν κατά τις 15 Οκτωβρίου 1823, πράγμα που εξηγέι και την ανάμιξη του λόρδου Βύρωνα σε θέματα οικονομικά. Ο λόρδος Βύρων ήταν ένας εκ των επιτρόπων του δανείου στην Ελλάδα καθώς και εκπρόσωπος της Φιλελληνικής Εταιρείας ή Επιτροπής του Λονδίνου (Greek Committee), που ιδρύθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1823, μετά τις πρώτες επιτυχίες του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία. Σκοπός της Επιτροπής ήταν να βοηθήσει την επικράτηση του αγώνα.

Στην ομιλία του στις 3 Μαΐου 1823 στην Ταβέρνα του Στέμματος και της Άγκυρας (Crown and Anchor Tavern) στο Λονδίνο, ο πρόεδρος της Επιτροπής ανέπτυξε τους ανθρωπιστικούς, πολιτιστικούς και θρησκευτικούς λόγους, που υπαγόρευαν τη βοήθεια προς την Ελλάδα, και ζήτησε γι’ αυτό τη συνεργασία του βρετανικού έθνους.»

«Όλα αυτά έγιναν γνωστά στους Έλληνες. Το κείμενο το βρίσκουμε στο Αρχείο της Κοινότητας Ύδρας. Στον ενδιαφέροντα κατάλογο με τα ονόματα των μελών της Επιτροπής του Λονδίνου περιλαμβάνονται και τα ονόματα του λόρδου Βύρωνα, καθώς και του David Ricardo, του μεγάλου οικονομολόγου αλλά και μέλους του οίκου Ricardo, που οργάνωσε τη σύναψη του δεύτερου ελληνικού δανείου.»

«Ο William Cobbett, στο βιβλίο του Έφιπποι Αγροτικοί Περίπατοι, Rural Rides, τον Σεπτέμβριο του 1826 περνάει κοντά από μια εκτεταμένη και πλούσια ιδιοκτησία και πάρκο. Άλλοτε ανήκε σε μια παλαιά αριστοκρατική οικογένεια και τώρα σ’ έναν από τους αδελφούς Ricardo, που πλούτισαν από τις υπέρογκες προμήθειες των ελληνικών δανείων και κερδοσκοπώντας με τις διακυμάνσεις των ομολογιών. ‘Λεβέντες Έλληνες’, γράφει ο Cobbett, ‘που έχετε τέτοιους φίλους να σας βοηθούν με την οικονομολογική τους δεξιοτεχνία, και τέτοιους όπως ο κ. Gallowan, που κατασκευάζει για σάς μηχανήματα πολεμικά, ενώ ο γιος του τα φτιάνει για τους Τούρκους. Τέτοιους φίλους σαν τον Hobhouse και άλλους να μιλάνε για τις πολιτικές σας υποθέσεις. Ευτυχισμένοι έλληνες κι ευτυχισμένοι επίσης Μεξικανοί!»

«Τον Νοέμβριο του 1823, οι Ιππότες της Μάλτας, αλλιώς του Αγίου Ιωάννου της Ιερουσαλήμ, εμφανίζονται να προσφέρουν στην Ελλάδα, δια μέσου του οίκου Hullet Brothers, μέρος δανείου ύψους 640.000 λιρών. Μια από τις προϋποθέσεις για τη χορήγηση του δανείου ήταν η Ελλάδα να τους δώση κάποιας νήσους του Αρχιπελάγους δια κατοικίαν τους· αυτοί δε εσυμφώνησαν να είναι παντοτεινοί σύμμαχοι των Ελλήνων, και συνδεδεμένοι να πολεμώσι αδιακόπως τους Τούρκους.»

«Από δικά του χρήματα δανείζει [ο Βύρωνας] την 1^η/13^η Νοεμβρίου 1823 στην ελληνική κυβέρνηση τέσσερις χιλιάδες λίρες, έως ότου δοθεί το αγγλικό δάνειο, για να μπορέσει στο μεταξύ το ελληνικό ναυτικό να ενισχύσει το αποκλεισμένο Μεσολόγγι.»

«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Βύρων, διατηρώντας σε πολλά την αίσθηση της πραγματικότητας, του τραγικού και του γελοίου, αν και ήταν υπερβολικός καμιά φορά στις προσδοκίες ή την απογοήτευσή του, αγάπησε την Ελλάδα ειλικρινά, πίστεψε στις δυνατότητές της και έκανε ό,τι μπορούσε για να τη βοηθήσει. Του χρωστάμε πραγματική ευγνωμοσύνη.»

Υπογράφεται «στην Πελοπόννησο και στην Ύδρα, την 30ή Ιουνίου 1825, η αίτηση υπεράσπισης ή υποτέλειας, όπως την ονόμασαν οι επικριτές της, προς τη Μεγάλη Βρετανία. Κάτω από τα ονόματα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Πελοπόννησο και του Ανδρέα Μιαούλη στην Ύδρα, την αίτηση υπογράφουν, σύμφωνα με το προοίμιό της, ο κλήρος, οι παραστάται, οι αρχηγοί πολιτικοί και στρατιωτικοί ξηράς και θαλάσσης του Ελληνικού Έθνους» [...] «Η αίτηση έχει τη μορφή και το ύφος εγγράφου συνταγμένου από Άγγλο νομικό ή από άλλο πρόσωπο εθισμένο στην αγγλική νομική πρακτική και φρασεολογία.»

«Η Ελλάδα, λέει [ο Μαυροκορδάτος στον George Canning], ‘θα καταλήξει αργά ή γρήγορα να γίνει ο φυσικός σύμμαχος της Πύλης (Τουρκίας), όταν αυτή (η Τουρκία) αντιληφθεί καλύτερα το ίδιο της το συμφέρον». Αν και όταν αυτό συμβεί, «η Αγγλία, η Πύλη και η Ελλάδα ‘θα αποτελούσαν, κατά κάποιο τρόπο, μια ενιαία δύναμη, ικανή να αντισταθεί στη Ρωσία. Σε τελευταία ανάλυση, η ένωση αυτή θα παρείχε μια μείζονα εγγύηση εναντίον κάθε απόπειρας της Ρωσίας ή οποιασδήποτε άλλης ευρωπαϊκής δύναμης να παραβλάψει την κυριαρχία και το εμπόριο της Αγγλίας με την Ινδία.»

«Πολλοί, οι περισσότεροι από αυτούς που υπέγραψαν την αίτηση προστασίας προς τη Μεγάλη Βρετανία, ως Φιλικοί είχαν προσβλέψει στη βοήθεια και την προστασία της Ρωσίας. Οι καιροί είχαν αλλάξει, αλλά ο τελικός σκοπός, η απελευθέρωση και η ανεξαρτησία, παρέμενε για τους Έλληνες ο ίδιος. Στο τέλος η ανεξαρτησία της Ελλάδας ήταν το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού των Μεγάλων Δυνάμεων (με προεξάρχουσες την Αγγλία και τη Ρωσία), του φόβου μήπως η μία επικρατήσει εις βάρος της άλλης στο χώρο της εξασθενημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και των μεταξύ τους συμβιβασμών. Το παιχνίδι εξακολουθούσε όμως, μόνο εφόσον οι Έλληνες συνέχιζαν να αγωνίζονται εναντίον των Τούρκων και του Ιμπραήμ.»

«Ενστερνίστηκαν, σιωπηρά τουλάχιστον, το όραμα του Ρήγα Βελεστινλή, συνδυάζοντάς το με τη διαφαινόμενη πολιτική της Ρωσίας, που ενδιαφερόταν να υποκαταστήσει την υπό διάλυση, όπως πολλοί πίστευαν, Οθωμανική Αυτοκρατορία με δορυφορικές και ημιαυτόνομες ηγεμονίες υπό ρωσική επιρροή, εκεί όπου η ίδια δεν θα μπορούσε απευθείας να προσαρτήσει εδάφη. Επιστεύετο ότι όλοι αυτοί οι πληθυσμοί θα μπορούσαν να συμβιώσουν αρμονικά στις ηγεμονίες.

Το σχήμα αυτό ξεκινούσε από τον ευρύτερο χώρο και κατέληγε στην κυρίως Ελλάδα, σε αντίθεση προς τη μεταγενέστερη Μεγάλη Ιδέα που ξεκινούσε από τη μικρή Ελλάδα. Κέντρο και στις δύο περιπτώσεις ήταν η Κωνσταντινούπολη, κάτι απαράδεκτο, βέβαια, για τους Άγγλους.»

«Η αγγλική επιρροή βασίστηκε κυρίως στον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τους Υδραίους. Ο Δημήτριος Υψηλάντης αντέδρασε έντονα στην απόλυτη εξάρτηση από την Αγγλία. Ο Βύρων έγραψε στις 2 Δεκεμβρίου 1823 στον Μαυροκορδάτο: ‘Η Ελλάς αντιμετωπίζει τώρα τρεις γραμμές πορείας: να κερδίσει την ελευθερία της, να γίνει αποικία των ηγεμόνων της Ευρώπης ή να γίνει τουρκική επαρχία. Μπορεί τώρα να διαλέξει μία από τις τρεις, ο εμφύλιος πόλεμος όμως δεν μπορεί να οδηγήσει παρά στις δύο τελευταίες.’»

1826

«Ο Stratford Canning φτάνει στην Κωνσταντινούπολη στις 27 Φεβρουαρίου 1826. Ο πρώτος ξάδελφός του George Canning, ο υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας, είχε τότε αποφασίσει να συνεργαστεί με τη Ρωσία. Ο Metternich δεν του ήταν πλέον χρήσιμος και για τους Γάλλους είχε ενδοιασμούς. Γι’ αυτό αποφάσισε να πείσει τους Έλληνες να ζητήσουν μεσολάβηση, αφού είχε απορρίψει το αίτημά τους για βρετανικό προτεκτοράτο. Οι Έλληνες αργούσαν να του το ζητήσουν. Παρ’ όλα αυτά άρχισε διαπραγματεύσεις με τον Lieven (τον Ρώσο πρέσβη στο Λονδίνο). Το αποτέλεσμα ήταν το Πρωτόκολλο της 4^ης Απριλίου 1826, που υπογράφηκε στην Πετρούπολη μεταξύ Ρωσίας και Αγγλίας. Οι δύο Δυνάμεις θα μεσολαβούσαν ώστε η Ελλάδα να γίνει ένα αυτόνομο κράτος αλλά φόρου υποτελές στον Σουλτάνο.»

Η Επιτροπή [της Γ’ εν Επιδαύρω Εθνικής] Συνελεύσεως [στην οποία συμμετέχει ο Κοπανίτζας] γράφει στις 19 Απριλίου στον George Canning και του λέει πως «Η Ελλάδα ζητά μόνον την ησυχίαν της. Ο μεγάλος εχθρός της Τουρκίας όμως είναι ο σατράπης της Αιγύπτου (ο Μωχάμετ Άλι), ο πατέρας του Ιμπραήμ. Οι στρατιωτικές επιτυχίες δεν είναι του Σουλτάνου αλλά δικές του, ο οποίος αυξάνει καθ’ εκάστην τας δυνάμεις του με το πρόσχημα του κατά της Ελλάδος πολέμου.» Και πράγματι, μόνο η παρέμβαση της Αγγλίας έσωσε την Κωνσταντινούπολη από την επίθεση του Ιμπραήμ, το 1839, μετά τη νίκη του στη Συρία.

1827

«Η Γ’ Εθνική Συνέλευση των Ελλήνων στην Τροιζήνα την 6^η Απριλίου 1827 (έναν ακριβώς χρόνο μετά την πρώτη σύνοδό της στην Επίδαυρο) ανακοινώνει στον Ιωάννη Καποδίστρια ότι το έθνος, βλέπον όσα κακά επήγασαν εις το διάστημα του επταετούς αγώνος του από την πολυμέλειαν της νομοτελεστικής δυνάμεως,εις αποφυγήν όλων αυτών των κακών, τα οποία εξέθεσαν το έθνος εις τον έσχατον κίνδυνον, απεφάσισε δια των νομίμων πληρεξουσίων του, των εις Γ’ Συνέλευσιν συνελθόντων, και συνεκέντρωσεν όλην την νομοτελεστικήν δύναμιν εις ένα και μόνον...»

Αποφάσεις της Εθνικής Γ’ των Ελλήνων Συνελεύσεως στην Τροιζήνα:

«--Ψήφισμα ΙΒ’ της ίδιας ημέρας [8^ης Απριλίου]. Εγκρίνεται η συνομολόγηση εξωτερικού δανείου μέχρι πέντε μιλιουνίων διστήλων ταλλήρων πραγματικών [...] δι’ υποθήκης της εθνικής γης και παρέχεται στον Ιωάννη Καποδίστρια η πληρεξουσιότητα να πραγματευθή, όθεν κρίνη συμφερώτερον, το τρίτον τούτο δάνειον.»

«Οι περισσότεροι πληρεξούσιοι, πολλοί απ’ αυτούς καλομαθημένοι, ζούσαν και κοιμόνταν στο ύπαιθρο, στο κρύο και τον καύσωνα. Υπήρχε μεγάλη έλλειψη ψωμιού και τροφίμων, εκτός από μερικά φασόλια από ένα γειτονικό χωράφι που είχε επιταχθεί. Οι συνεδριάσεις γίνονταν στο ύπαιθρο, σ’ ένα λεμονοπερίβολο. Ο Πρόεδρος καθόταν σ’ ένα σκαμνί με την πλάτη του στηριγμένη στον κορμό μιας λεμονιάς και είχε ένα μικρό τραπεζάκι με το κουδούνι μπροστά του. Ο γραμματέας, σταυροπόδι στο χώμα, έψαχνε και μελάνωνε χαρτιά στο γόνατό του. Ένας άλλος, από την άλλη μεριά, διάβαζε μεγαλοφώνως τα πρακτικά και άλλα έγγραφα. Οι πληρεξούσιοι ήταν καθισμένοι γύρω γύρω, πάνω σε απελέκητα δοκάρια. Ο Κολοκοτρώνης παρακολουθούσε καθισμένος στη διχάλα μιας λεμονιάς με τα πόδια κρεμασμένα.» [...] «Η αντιστράτηγος Μαντώ Μαυρογένους, που είχε πωλήσει τα υπάρχοντά της στη Μύκονο και είχε ορμήσει στο πεδίο του Αγώνα, φορώντας ένα μαύρο χρυσοστόλιστο φόρεμα κι ένα καπέλο ευρωπαϊκό, ουχί βεβαίως του τελευταίου των Παρισίων συρμού, ζητάει με νεύματα να εισακουσθεί η αναφορά της κατά του Υψηλάντη, την οποία ποτέ δεν διάβασαν. Ο ακαταπόνητος γραμματέας της Συνέλευσης, Ν. Σπηλιάδης, σηκώνεται τα χαράματα, ρίχνει στους ώμους του την κάπα από αιγότριχα, που του χρησίμευε και για νυκτερινό σκέπασμα, και καθισμένος σ’ ένα σκαμνί γράφει από μνήμης τα πρακτικά, πίνοντας λίγο ρακί αντί πρωινού καφέ και καπνίζοντας ένα μικρό τσιμπούκι. Το Πάσχα, ενώ μισοτραγουδάνε και περιμένουν ανυπόμονα να φάνε το σουβλιστό αρνί, μαθαίνουν ξαφνικά το θάνατο του Καραϊσκάκη. Βαρύ πένθος, άλγος καρδίας, απελπισία. Έπεσε βαριά σιωπή και πένθιμη. Την έλυσε ο Κολοκοτρώνης λέγοντας: Ο χαμός, αδέλφια, είναι μεγάλος, ο Θεός όμως είναι μεγαλύτερος.» (Αφήγηση του αυτόπτη μάρτυρα Νικολάου Δραγούμη, Ιστορικαί Αναμνήσεις)

«...αγορεύοντας ο διδάσκαλος Γ. Γεννάδιος κατά των τίτλων είπε ‘ευτραπέλως’ ότι ‘ούτε ο Μαυροκορδάτος ούτε ο Κουντουριώτης ούτε ο Κωλέττης ούτε άλλος τις των προυχόντων ήσαν πυγολαμπίδες (χάριν δε σεμνότητος δεν επαναλαμβάνω τας λέξεις του ρήτορος) ίνα ονομάζονται εκλαμπρότατοι’. Οι στρατιώτες επευφήμησαν και μετά τη συνεδρίαση ‘διημιλλώντο τίς να προσφέρη καφέν προς τον αδυσώπητον εκείνον δημοκράτην’.»

«Στις 24 Ιουνίου/6 Ιουλίου 1827 υπογράφεται στο Λονδίνο μεταξύ Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας συνθήκη ειρήνευσης της Ελλάδας. Ο Σουλτάνος θα είναι ο επικυρίαρχος ηγεμόνας και θα του καταβάλλεται ετήσιος φόρος.»

«Στις 15 Αυγούστου, η Κυβέρνηση φεύγει από το Ναύπλιο και εγκαθίσταται στην Αίγινα κατά σύσταση των ναυάρχων Κόδρινγκτον και Δεριγνύ. Οι ναύαρχοι αναγγέλλουν επίσημα στην Κυβέρνηση τη συνθήκη του Λονδίνου.»

«Ο Κυβερνήτης αναστέλλει πραξικοπηματικά τη λειτουργία του Συντάγματος, μέχρις ότου η τύχη της Ελλάδος αποφασισθή οριστικώς και η Βουλή αποδέχεται το τετελεσμένο γεγονός με το ψήφισμα της 18^ης Ιανουαρίου 1828.»

1829

«Ο Αναγνώστης Κοπανίτζας είχε ξοδέψει όλα του τα χρήματα στην Επανάσταση». Παρ’ όλα αυτά, η εγγονή του παντρεύτηκε τον ποιητή Παναγιώτη Σούτσο, ο εγγονός του Σπυρίδων «άφησε μια ενδιαφέρουσα βιβλιοθήκη, που δείχνει το ζωηρό ενδιαφέρον του για την πολιτική και πνευματική κίνηση της Γαλλίας της εποχής εκείνης. Φαίνεται ότι σπούδασε στη Γαλλία, ίσως ως ένα από τα ελληνόπουλα από γνωστές οικογένειες αγωνιστών της ελευθερίας, που, μετά την επίσκεψη στην Ελλάδα, τον Μάρτιο του 1825, του απεσταλμένου της Φιλελληνικής Εταιρείας των Παρισίων, στρατηγού Roche, σπούδασαν εκεί με δαπάνη και φροντίδα της Εταιρείας.» [...] «Στη συνέχεια διετέλεσε συνεχώς γερουσιαστής επί Όθωνος, πληρεξούσιος κατά τη Β’ Εθνική Συνέλευση και βουλευτής μέχρι το θάνατό του. Ο Ηλίας έμεινε στη Σπάρτη. Ασχολήθηκε με τα οικογενειακά κτήματα, την τοπική πολιτική και λίγο με τους αρχαίους κλασικούς. Είχε αλληλογραφία με τον αδελφό του στην Αθήνα. Ως δήμαρχος της Σπάρτης υποδέχτηκε τον Όθωνα, τον Οκτώβριο του 1862, κατά την τελευταία του περιοδεία, που κατέληξε στην εξορία του από την Ελλάδα και στο τέλος της δυναστείας.» Άρα, μπορεί να φτώχυνε ο ίδιος προσωπικά, γιατί έχασε κάτι χτήματα πάνω στην αναμπουμπούλα της Επανάστασης, αλλά όχι πως πέθανε και στην ψάθα.

1831

«Στο στασιαστικό κίνημα, στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1831, η Σπάρτη [ο Μυστράς;] και το μεγαλύτερο μέρος της Λακωνίας δεν δέχτηκαν να συμμετάσχουν.»

1832

Το Μάη ο Friedrich Thiersch (Φρειδερίκος Θείρσιος) επισκέπτεται το Μυστρά και συναντά τον Αναγνώστη Κοπανίτζα, 80 χρονώ πια, ο οποίος του λέει πως η καποδιστριακή καταπίεση είναι χειρότερη από την τούρκικη. Και μάλιστα τώρα υπάρχει μια νέα μάστιγα: οι καταδότες της κυβέρνησης.

1833

Ο Όθωνας επισκέφτεται το Σεπτέμβρη το Μυστρά. «Κάτω από τη Μητρόπολη, εις μίαν πηγήν ύδατος ευρίσκεται είς σαρκοφάγος μαρμάρινος με ανάγλυφα.» Αυτή η σαρκοφάγος βρίσκεται σήμερα στην αυλή. Παρίσταται και ο Κοπανίτζας. «Στην ακολουθία του Όθωνα ήταν και ο Παναγιώτης Σούτσος, που γνώρισε και παντρεύτηκε την εγγονή του Αναγνώστη, τη Φλωρεντία Κοπανίτζα.»

1847 ή 1848

Φιλοξενία του πρέσβη της Γαλλίας Thouvenel στο σπίτι των Κοπανίτζα στο Μυστρά. Φρούριο κανονικό, με παλικάρια αφοσιωμένα. «Στα πελώρια δωμάτια δεν υπάρχουν έπιπλα περισσότερα απ’ όσα σ’ ένα στρατώνα.» [...] «Είναι [ο Στέφανος, ο γερουσιαστής κλπ.] αρχηγός κόμματος, αρχηγός φατρίας [clan]. Έχει τους ανθρώπους του, πολλούς και αφοσιωμένους, που τους συντηρεί, τους οπλίζει, τους παρέχει κατοικία, τους βάζει στα κτήματά του. Το άλλο κόμμα έχει κι αυτό τον αρχηγό και το στρατό του. Παραμονεύει ο ένας τον άλλον, ετοιμάζουν ενέδρες, επιτίθενται αιφνιδιαστικά. Τον καιρό των εκλογών δίνονται κανονικές μάχες. Σκοτώνουν οι μεν τους δε, όσους μπορούν περισσότερους, όλο το χρόνο, μέρα και νύχτα, στο εσωτερικό των σπιτιών, στο ύπαιθρο, προς δόξαν της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ρωσίας. Τους τελευταίους δύο μήνες μετρήθηκαν είκοσι δύο φόνοι ή δολοφονίες.» «Η περιουσία της οικογένειας, που αποδίδει εισόδημα 20.000 φράγκα...»

Γλωσσικά

Α. Λεξιλόγιο

άζωτος ατμόσφαιρα (εν πυκνοτάτη αζώτω ατμοσφαίρα αποφορών ποικίλων και των μάλλον ανυποφόρων, Ι. Φιλήμων) 100

ανέλπιστος = απρόσμενη (η ανελπιστος πικρά ίδισις τού Παρασκευά μου ετάραξε τήν ψιχιν) 225

βίαιον δάνειο = αναγκαστικό (Βουλευτικό Σώμα, 1822) 111

βοτρυδόν (κοιμώμενοι επί της υγράς γης [οι εγκάθειρκτοι όμηροι της Τριπολιτσάς], Ι. Φιλήμων) 100

εκδοχέας (Την απαίτησή της κατά του Κοπανίτσα...την εκχώρησε σε έναν έμπορο στην Αθήνα. Ο Κοπανίτσας πιεζόταν απόν τον εκδοχέα της Αθηναίο έμπορο να καταβάλει το οφειλόμενο τίμημα.) 226

έκπλευσις = απόπλους (έκπλευσιν ταχείαν του στόλου) (έκκληση προκρίτων προς την Προσωρινή Διοίκηση της Ελλάδας και το Εκτελεστικό Σώμα, 5 Μαρτ. 1826) 152

ελέφαντες του απαθούς = ο στόλος του Σουλτάνου (συνθηματικό Φιλικής Εταιρείας) 218

επιμαχία = συμμαχία; υπόσχεση συνδρομής σε περίπτωση που ο σύμμαχος υποστεί επίθεση; (συμμαχίαν και επιμαχίαν παντοτεινήν και αδιαχώριστον εν παντί καιρώ και ανάγκη καθ’ όλας τας περιστάσεις) (Ι. Φιλήμων) 145

επιχείρημα = επιχείρηση, εγχείρημα, προσπάθεια (το κατά το Μεσολογγίου επιχείρημα του Ιμπραήμ· τα διπλωματικά της Μεγάλης Βρεττανίας υπέρ της ανεξαρτησίας της Ελλάδος επιχειρήματα) (Ανδρέας Ζαΐμης και Κανέλλος Δεληγιάννης) 146

ευπατριωτών = ευπατριδών; (επιστολή Δεληγιανναίων προς τον Αναγνώστη Σπηλιωτάκη και τον Αναγνώστη Κοπανίτζα, 22 Δεκ. 1824) 128

κακεργάται = κακούργοι, εγκληματίες (έγγραφος εξομολόγησις Πανάγου Μαλαβαλάκη) 118

καμήλες = πλοία ελληνικά (συνθηματικό Φιλικής Εταιρείας) 218

κάνω σάλεσι (δεν στον κάνουμε σάλεσι τον Μυστρά [απαντούν οι κοτζαμπάσηδες στο Ζαχαριά] 59

καούνια (ο Κοπανίτζας γράφει της νύφης του ότι της στέλνει τεσερα καρπουζα καί διο καουνια) 175, 225 και εικ. 11)

κατεβασιά του Ευρώτα (παρέσυρε τη γέφυρα του [αρχιεργάτη Ιωάννη] Κόπανου, του 1749) 35

κατεσκληκώς (ημιγύμνους, κατεσκληκότας..., Ιωσήφ Ζαφειρόπουλος) 105

κόμοδον = άνετο 129

λουφές, λουφέδες (τους ζητάει ο Ζαχαριάς από τους κοτζαμπάσηδες του Μυστρά, αλλιώς θα τους χαλάσει τα τσιφλίκια, κι αυτονών και των Τούρκων) 34, 59

μεσοπεθαμένος = μισοπεθαμένος (Αναγν. Κοπανίτζας) 107

μεσοσυλλαβήσωμεν = μεσολαβήσωμεν 126

ξηροφιλοτιμίαι = μικροφιλοδοξίες (να συγκεντρωθεί η εκτελεστική εξουσία εις ενός ανδρός μόνον χείρας δια να λείψουν αι ξηροφιλοτιμίαι των διαφόρων κομμάτων και προσώπων) (Κανέλλος Δεληγιάννης) 165

κουλούρες, οι, των κουλούρων = οι περιτραχήλιοι κρίκοι της αλύσσου (Ιωσήφ Ανδρούσης) 98

ολκή = βάρος (Ιωσήφ Ανδρούσης) 98

πλατυευρύχωρος αυλή (Ιωσήφ Ανδρούσης) 98

πολιταρχία = πολιτοφυλακή (διότι αύτη η πολιταρχία εδούλευσε και εφάνη πολλά χρήσιμος εις τας παρελθούσας ανωμαλίας) 133

σίτελα και μίζελα (άπιστε Κοπανίτζα [του λέει ο Μούσα Κελεντζής εφένδης] έστειλες τον κερατά Κρεββατά εις την Φραγκίαν και μας έφερε αυτά τα σίτελα και μίζελα) (Ιωσήφ Ανδρούσης) 98

συνέτια = τίτλοι ιδιοκτησίας 112

Μυστρός, του passim

υδρογέφυρα (το νερό των πηγών Βιβάρι διοχετευόταν χάρη σ’ αυτήν στην απέναντι όχθη του Ευρώτα) 38

χρηματολογία = συλλογή χρημάτων, εισφορά (υπέρ του κράτους), (διαταγή Πελοπονν. Γερουσίας, 29 Ιουλ. 1822) 110, 219

Β. Γραμματικά – Συντακτικά

δια της τότε ανωμαλίας του καιρού = δια την τότε ανωμαλίαν του καιρού (Αναγν. Κοπανίτζας) 109

μεγιστοτάτη ανωμαλία = 119 (επιστολή προκρίτων Μυστρά)

παθητικό αποθετικό: (η ολική κυβέρνησις των ελληνικών πραγμάτων εμπιστεύεται προσωρινώς εις ενδεκαμελή επιτροπήν, Η’ ψήφισμα της Γ’ εν Επιδαύρω Εθνικής Συνέλευσης, 12 Απρ. 1826) 155

προεστότεροι, οι (τινές των προεστοτέρων, Στοχασμοί των Πελοποννησίων περί καλού Συστήματος, Μάιος 1820) 78

προκριτώτεροι, οι (Κανέλλος Δεληγιάννης) 44, 84

τόση...όσο (τίποτε δεν δίνει τόση χαρά στην καρδιά όσο ο καπνός) 192

υποτιθετομένη = υποτιθεμένη 89

Γ. Τοπωνύμια / Δημοτικά Ονόματα

Άνω Κοπάνιτσα Ηλείας = Κρυονέρι 39

Βασιλοπόταμο = Ευρώτας 43

Βουρλιάς ή Βρουλιάς = Σελλασία 32, 93

Εγκλιτέρα = Αγγλία 122

Κάτω Κοπάνιτσα Ηλείας = Καρυές 39

Κοσμίτης = από το χωριό Κοσμάς (γεν. πληθ. των Κοσμίτων) 114

Λακεδαιμόνιοι = οι Μυστριώτες 142

Μαραθονήσι = Γύθειο 177

Μπαρμπίτσα = Πάρνωνας 59

Σπαρτιάται = οι Μανιάτες 133

ΝΙΚΟΣ ΚΟΕΜΤΖΗΣ – Το μακρύ ζεϊμπέκικο

2010-08-11T23:46:00.005+03:00

(εκδ. Νέο Ξεκίνημα, 272 σελ.)

Το αγόρασα στο Μοναστηράκι (15 ευρώ), όπου στήνει ένα τραπεζάκι συχνά-πυκνά ο Κοεμτζής (ή Κουγιουμτζής, όπως μας λέει) είτε στην Ηφαίστου είτε στην πλατεία επάνω και πουλάει τα βιβλία του, υπογράφοντάς τα κιόλας με αφιέρωση. Μολονότι χρησιμοποιεί για τίτλο το ομώνυμο τραγούδι του Σαββόπουλου, δεν τον αναφέρει καθόλου. Το βιβλίο έχει πρόλογο Γιώργου Λιάνη.

Το βιβλίο αρχίζει με τα παιδικά του χρόνια στο Αιγίνιο Κατερίνης, μέσα στην Κατοχή, συνεχίζει με τα βάσανα και τις διώξεις ενάντια στον αριστερό Ελασίτη πατέρα του και σ’ όλη την οικογένεια μετά την Απελευθέρωση, με τη μεγάλη, βαριά φτώχεια, την επιβίωση και την ενηλικίωση, τις διάφορες δουλειές που έκανε ο Κοεμτζής σαν νέος και πώς τον έριχναν συνήθως, ώσπου σταματά εκεί που νιώθεις ότι έγινε κουτσαβάκι και παράνομος, και άρχισε τα μπλεξίματα με την Αστυνομία και τη Δικαιοσύνη. Μαθαίνουμε πως έκατσε χρόνια στη φυλακή τη δεκαετία του ’60, μα όχι γιατί ούτε καμιάν άλλη λεπτομέρεια. Η αφήγηση κάνει ένα άλμα και ξαναβρίσκουμε τον αυτοβιογραφούμενο μετά το φονικό (το αδίκημα, όπως το αποκαλεί συνήθως ο ίδιος) του 1973, να έχει συνέλθει και να μας διηγείται με φλασμπάκ το τι συνέβη. Από κει και πέρα η αφήγηση συνεχίζεται γραμμική, με τα της σύλληψης, της προφυλάκισης, της δίκης, των νταραβεριών με τους συγκατηγορουμένους (ανάμεσά τους κι ένα από τ’ αδέρφια του), με το πώς προσπάθησε (και κατάφερε) να τραβήξει την ευθύνη πάνω του για να μην την πληρώσει άδικα ο αδερφός του, με την καταδίκη του σε θάνατο (τρις), τη μεταγωγή του στις φυλακές Αλικαρνασσού (στο Ηράκλειο Κρήτης), όπου τον βρήκε η μεταπολίτευση του ’74.
Το βιβλίο τελειώνει το ’75, ενόσω είναι ακόμα στην Αλικαρνασσό (στη συνέχεια άλλαξε αρκετές φυλακές και τέλος αποφυλακίστηκε το 1996).

Γλωσσικά
τσακαλαρία μια παρέα, μια τσακαλαρία παιδιά (46)
συμπλάκησαν (107)
μπαλντήρια γιατί έδειχνε τα μπαλντήρια της και τα απόκρυφα μέρη του σώματός της (113)
κωλογαμία Ο άνθρωπος ο σοβαρός / που έχει λίγο αξία / δεν πρέπει να μπερδεύεται / με την κωλογαμία (166)
ζόρι ζουρνά Ωχ, είπα από μέσα μου, τούτος εδώ άρχισε κιόλας το θέατρο και χωρίς να το θέλω, ζόρι ζουρνά, πάει να με φτιάξει κι εμένα θεατρίνο. (179)
χειροπιαστά με καλοσωρίσανε χειροπιαστά (= με χειραψία) (259)
μαγκίζω γιατί ο κύριος μάγκιζε κιόλας (268)

Μεταγλωσσικά
Δεν έδωσα σημασία και έσκυψα να γράψω ένα στίχο που προσπαθούσα να βρω την κατάλληλη λέξη και να δώσω το νόημα που ήθελα. (178)
«Ωραία», του λέω, «θα μου μάθεις και ορθογραφία που δεν ξέρω. Τουλάχιστον όταν γράφω κάτι, να το γράφω σωστά και ας είμαι αγράμματος. (...)» (193)
Συνήθως μου άρεσε η πεζογραφία του Κ. Βάρναλη και του Λουντέμη, και του Δ. Φωτιάδη που με τρέλαινε κυριολεκτικά το ύφος του. Και του Νίκου Καζαντζάκη. Από ποίηση διάβαζα τον Κ. Βάρναλη και τον Γιάννη Ρίτσο. (266)
Ξέρετε, εμένα μου αρέσει η γλώσσα η μαλλιαρή, η αληθινή και αγνή χωριάτικη γλώσσα. Δίχως πολλές μαλαγανιές και ψιλοκοσκινίσματα. Που η κάθε λέξη έχει ζουμί και νόημα. Γ’ αυτό και δεν προσπάθησα να αλλάξω την προφορά μου και τον τρόπο μου. (266)

Άλλα
Κύριε πρόεδρε, ο κατηγορούμενος Νίκος Κοεμτζής... μεταβλήθηκε σε ποιητή και συγγραφέα. Παριστάνει τον Τσέσμαν της Ελλάδας. (178)

Επίσης [με κατηγορούνε] ότι λήστεψα μαζί τους τη βιβλιοθήκη της Ανδρίτσαινας και προσπαθήσαμε να κλέψουμε βιβλία του Ρουσσώ, που είχανε μεγάλη αξία. (184)

Προχωρήσαμε στη λεγόμενη εκκλησία. Λέω «λεγόμενη», γιατί δεν είδα τίποτα καντήλια και πολλές εικόνες. Αυτό που είδα ήτανε ένας επιτάφιος στολισμένος με λουλούδια και με την εικόνα του Χριστού και της Παναγίας. Η Αγία Τράπεζα ήτανε ένα μικρό ξύλινο τραπεζάκι. Είδα τον Χριστό στο σταυρό και τρεις-τέσσερις άλλες εικόνες, ένα κηροπήγιο και ένα-δυο άλλα που ανάβανε οι κρατούμενοι τα κεριά τους, δηλαδή το ένα ήτανε ένας μισοκομμένος τενεκές γεμάτος άμμο, και πίσω-πίσω ένας μεγάλος πάγκος. Αργότερα έμαθα ότι το θάλαμο αυτόν τον χρησιμοποιούσανε πότε για εργαστήριο, για να εργάζονται οι κρατούμενοι, πότε για κινηματογράφο, αν τύχαινε και φέρνανε οι φαντάροι καμιά ταινία, και πότε για εκκλησία. (...) Αφού έψαλε ο παπάς και τραγουδήσανε κι όλοι μαζί οι κρατούμενοι, βγάλανε τον Επιτάφιο και τον Εσταυρωμένο να τον φέρουνε γύρω μέσα στους διαδρόμους και στα κτίρια της φυλακής.
Βγήκαμε κι εμείς στο προαυλιάκι της εκκλησίας. (...) Συνεχίζαμε στο περπατητό να ακολουθούμε τον Επιτάφιο. Την πρώτη στάση την κάναμε στον προθάλαμο της φυλακής, τη δεύτερη μέσα στο μεγάλο προαύλιο. Αφού γυρίσαμε τον επιτάφιο στην εκκλησία, δυο κρατούμενοι τον σηκώσανε ψηλά πάνω από την πόρτα στα χέρια τους και ένας-ένας περάσαμε όλοι από κάτω. Αφού τελείωσε κι ο παπάς τη λειτουργία του, με ξαναχαιρετήσανε οι κρατούμενοι και μπήκανε στη φυλακή στο κεντρικό κτίριο. (210-211)

Διάβαζε πολύ και φιλοσοφούσε τη ζωή, την έβλεπε καθαρά, χωρίς θαμπάδες, σαν να είχε μπροστά του έναν καθρέφτη και τον μελετούσε. (75) Η αντίθετη αντίληψη περί καθρέφτη από εκείνην του απόστολου Παύλου στο «δι’ εσόπτρου εν αινίγματι»

Τον αρχιφύλακα Καβαλλιεράκη τον είχα γλιτώσει στην Κέρκυρα από κάποιον μανιακό ψυχοπαθή κρατούμενο, ήτανε καλός άνθρωπος. Με έσωσε κι αυτός με τη σειρά του από βέβαιο μαχαίρωμα, αν όχι θάνατο, την τελευταία μέρα που ήτανε να αποφυλακιστώ από την Κέρκυρα. (158-159)

Και ο λαός με τη σειρά του με θεωρούσε και με φανταζότανε σαν ένα λεκέ ανάμεσά του, που μαγαρίζω τη ζωή και ασκημίζω κι αυτούς τους ίδιους. Αλλά δεν κρατώ καμιά κακία στο λαό, διότι ο λαός πάντα πιστεύει αυτά που ακούει και βλέπει. Ποτές δεν ασχολείται να ψάξει να βρει την πραγματική ρίζα του κακού και τη φύση του εγκληματία. (188) Πώς γίνεται βρε παιδί μου και ο «λαός» πάντα τη σκαπουλάρει, ό,τι κι αν κάνει, ό,τι κι αν πει!

Αμέσως ο λεγόμενος αιδεσιμότατος άνοιξε διάπλατα την αγκαλιά του, με αγκάλιασε και με φίλησε. Ωχ, είπα από μέσα μου... (...) Τότε μου άπλωσε το χέρι και ο δεύτερος, που ήτανε διάκος, ένα λεπτοκαμωμένο παπαδάκι. Όταν τον έπιασα, το χέρι του ήτανε πολύ μικρό και τρυφερό, λες κι ήτανε γυναικείο. Το λέω αυτό γιατί το χεράκι του χάθηκε μέσα στη χούφτα μου. Τον κοίταξα μέσα στα μάτια και κοκκίνισε σαν κορίτσι. Είπα από μέσα μου, ετούτος δω δεν θα ‘ναι σίγουρα παπάς, παρά παπαδοπούλα. Πέρασε αυτή η σκέψη από το μυαλό μου, γιατί πρόσεξα πως ο διάκος ήτανε πολύ όμορφος και τα γένια του ήτανε αραιά. Για να μην καρφωθώ το τι σκέφτηκα για το διάκο, γύρισα το βλέμμα μου στο μεγάλο τραγόπαπα (...) Δεν ξαναεμφανίστηκε ο τραγογένης. (178-181)

[για άλλον παπά] Αυτοί οι παπάδες μάλιστα, αξίζουν να τους εκτιμάς και να τους σέβεσαι. (211)

Δεν θα τον δικάζανε ισόβια το Γιώργη, αλλά έβρισε έναν πρώην βουλευτή και τον είπε μέσα στο δικαστήριο γερμανοπροδότη, που φορούσε κοντά παντελονάκια κι έκανε το διερμηνέα στους Γερμανούς. (176) Φορούσε κοντά παντελονάκια ο Μητσοτάκης;

Ήξερα πόσο ευαίσθητοι είναι οι Κρητικοί, και για να μην τους κακοκαρδίσω έπρεπε να τους φέρομαι ευγενικά αλλά και σταθερά, να μη λέω άλλα και άλλα να κάνω. (216)

Επίσης του είπα για τους δημοσιογράφους ότι αυτοί είναι ικανοί, και δεν θα διστάσουνε ούτε μία στιγμή, να ξεθάψουνε και τα θύματά μου ακόμα, που είναι νωπά, αρκεί να έχουνε περιεχόμενο να γράψουν και να κάνουνε ντόρο γύρω από το όνομά μου. (228)

[γιατρός 1] Την τέταρτη μέρα πήγα στο γιατρό της φυλακής γιατί με εμπόδιζε η σφαίρα που είχα στο πόδι μου και σκέφτηκα, μια και είχα περιθώρια, να πάω στο γιατρό να με στείλει στο νοσοκομείο να τη βγάλω. (...) Αυτός ο κερατάς όση ώρα μιλούσα έκανε πως κάτι μουτζούρωνε μπροστά του και δεν μου έριξε ούτε μια ματιά. (...) Τον είδα που πεισμάτωσε και αγρίεψε και μου είπε ότι δεν έχω ανάγκη νοσοκομείο γιατί δεν έχω τίποτα. Τότες κατέβασα το παντελόνι μου και του έδειξα το ερεθισμένο μου πόδι, που είχε πρηστεί, και το μολύβι της σφαίρας σχεδόν πιανότανε με το χέρι. Τότες άρχισε να με κοροϊδεύει φανερά πλέον και να ρωτάει το φύλακα νοσοκόμο της φυλακής: «Για έλα εδώ, νοσοκόμε. Εγώ δεν βλέπω καμιά σφαίρα. Βλέπεις εσύ τίποτα;» Ο νοσοκόμος δεν μιλούσε. Κι όλη αυτή την «εξέταση» την έκανε καθιστός πίσω από το γραφείο του, κι εγώ ήμουνα σε απόσταση δύο μέτρων από τη θέση του. (248-249)

[γιατρός 2] Αναγκάστηκα να πάω στο γιατρό της φυλακής. Του είπα σε τι κατάσταση βρισκότανε το πόδι μου και του το έδειξα. Μου υποσχέθηκε πως θα με στείλει στο Βενιζέλειο Νοσοκομείο να μου τη βγάλουν τη σφαίρα. Τον ευχαρίστησα με ευγνωμοσύνη και επέστρεψα στο κελί μου. Περίμενα σαν το βόδι είκοσι μέρες και καμιά είδηση. (...) αναγκάστηκα να τον επισκεφτώ ξανά, γιατί ο πόνος ο συνεχής θα με τρέλαινε στο τέλος. (...) Αυτός και πάλι με υποδέχτηκε με πλατιά χαμόγελα και μαλαγανιές. (...) Μου είπε ότι (...) είχε κάποιο φίλο χειρούργο και θα του τηλεφωνούσε να πάμε το απόγευμα να μου τη βγάλει. (...) Περίμενα το απόγευμα να με φωνάξουν· δεν με φωνάξανε. (...) Δεν ξαναπήγα στο γιατρό (...) Έτσι πήρα την απόφαση να βγάλω τη σφαίρα μόνος μου. Πήρα ένα ξυράφι... (...) (261-262)

Κόντεψα να γίνω άρρωστος με το ασταμάτητο μπανιστήρι που έκανα. Πολλές φορές, εκεί που καθόμουνα στο κελί μου και διάβαζα ή τύχαινε να γράφω κάτι, άκουγα γυναικείες φωνές και δεν κρατιόμουν. Άρπαζα αμέσως τα κιάλια στο χέρι και τις μπάνιζα σαν κανένας άρρωστος μπανιστιρτζής. Μ’ έπιανε τέτοια λαχτάρα να γευτώ την ηδονή από μια γυναίκα που με παρέλυε ολάκερο και σταματούσε το μυαλό μου και δεν μπορούσα άλλο τίποτα να σκεφτώ. Λάβαινα όμως τα μέτρα μου μη με τσακώσει κανένας φύλακας που κάνω μπανιστήρι και ρεζιλευτώ. Δεν ήθελα να ξέρει κανένας τι μου συνέβαινε με αυτά που έβλεπα στα απέναντι σπίτια, με μερικές καλόκαρδες κοπέλες που τη στήνανε κι αυτές το ίδιο πίσω από το παράθυρό τους με την κουρτίνα και την κατάλληλη στιγμή μού κάνανε όλα τα σχέδια και τις κινήσεις του πόθου και της ηδονής. Αυτές, παρ’ όλο που ήτανε έξω ελεύθερες, είχανε αρρωστήσει πραγματικά και τους άρεσε πολύ να κάνουνε μόστρα ολόγυμνες. Αχ, πανάθεμά σας όμορφες και θερμόαιμες Κρητικοπούλες! Δεν θα ξεχάσω ποτές τα νούμερα και τα σχέδια που μου κάνατε. Ποτές δεν μου χαλάσατε χατίρι. Με αισθανθήκατε που είχα ανάγκη την παρουσία σας και θελήσατε να μου δώσετε τη χαρά της ηδονής έστω και από μακριά. Ώρα σας καλή όπου κι αν βρισκόσαστε. Εγώ πάντα θα σας θυμάμαι με ευχαρίστηση. (265-266)

Τα Χριστούγεννα του 1974 ήρθανε μέσα στη φυλακή και μας επισκεφτήκανε πολλοί νέοι του Ηρακλείου, φοιτητές, μαζί με το καλλιτεχνικό συγκρότημα του νυχτερινού κέντρου Αριάδνη, για να μας ψυχαγωγήσουνε. Την πρωτοβουλία για την επίσκεψη αυτή την είχανε αναλάβει πρώην πολιτικοί κρατούμενοι. Αυτό έγινε για πρώτη φορά στην Ελλάδα...(...) Είδανε και οι παπάδες πώς μας φερθήκανε οι πολιτικοί και οι φοιτητές και, για να μην υστερήσουνε κι αυτοί, μαζεύτηκε ο φιλανθρωπικός και χριστιανικός όμιλος με κάποιον καθηγητή της θεολογίας και μας ήρθανε δυο φορές. Τη δεύτερη φορά που ήρθανε έβγαλε μια βρόμα η υπηρεσία, ότι δήθεν κάποιος κρατούμενος την ώρα που παίζανε το θέατρο τα κορίτσια από το χριστιανικό όμιλο, τους έδειξε τα γεννητικά του όργανα. Και κατηγόρησαν ένα παιδί που το είχανε φέρει από τις φυλακές ανηλίκων. Από ό,τι έμαθα αργότερα, αυτό ήτανε καθαρή σκευωρία της υπηρεσίας για να σταματήσουν να έρχονται μέσα στη φυλακή οι πολίτες και να μας ψυχαγωγούνε, και να μας βλέπουν σαν παιδιά αδικημένα και παραστρατημένα. (222-224)

«Κατεχόμενος όπως όλοι οι Έλληνες από αγανάκτηση κατά της εισβολέως Τουρκίας εις την Κύπρο, θέτω τον εαυτόν μου εις την διάθεσιν του Γενικού Επιτελείου Στρατού για οποιαδήποτε επικίνδυνη αποστολή, ως και αυτοκτονίας ακόμα. (...)» (219) Αυτό το είχε εφαρμόσει και ο Στάλιν (φαντάζομαι και πολλές άλλες κυβερνήσεις) με τους τροφίμους του γκουλάγκ (τότε που αν αργούσες μισή ώρα να πας στη δουλειά στο εργοστάσιο έτρωγες πέντε χρόνια καταναγκαστικά έργα). Τους έστελνε στα ναρκοπέδια των Γερμανών για ν’ ανοίγουν δρόμο για το στρατό από πίσω. Είχαν φυσικά ελαχιστότατες ελπίδες να βγουν ζωντανοί.

Πριν τρεις μήνες είχαν εκτελέσει στην Αλικαρνασσό κάποιο θανατοποινίτη ονόματι Λυμπέρη, που είχε κάψει τη γυναίκα του και τα παιδιά του, και δεν τους πολυάρεσε να φέρνουνε στη φυλακή τους θανατοποινίτες. (159) Αυτός υπήρξε ο τελευταίος θανατοποινίτης που εκτελέστηκε. Το έγκλημα είχε γίνει τότε πρωτοσέλιδο, το θυμάμαι καλά. Επιπλέον, έτυχε να γνωρίζω την αδερφή του (που δεν είχε βέβαια καμία σχέση).

Το βιβλίο τελειώνει ως εξής:
Όταν ήμουνα στην απομόνωση, στο κελί του μελλοθανάτου, έκανα πολλές φορές την ερώτηση αυτή στον εαυτό μου, αν πράγματι είμαι παράνομος και κακοποιός. Και είδα ότι, όσες φορές έκανα την παρανομία, μου το επιβάλανε να το κάνω οι συνθήκες της ζωής.
Γιατί κακός γίνομαι μόνο όταν με ενοχλήσουν οι άλλοι και πάντα αμύνομαι σαν το άγριο ζώο. Δεν ξέρω τι είναι αυτό που με κυριεύει όταν τύχει και νιώθω ότι με αδικούν. Γίνομαι τρομερά νευρικός και νιώθω το πρόσωπό μου να μουδιάζει ολάκερο, σαν να μην είναι δικό μου. Επίσης τα μάτια μου τα νιώθω σαν να πετάνε διακεκομμένες φωτιές.
Εκείνη τη στιγμή, αν μου αντισταθείς, κινδυνεύεις να σου επιτεθώ. Αν μου πεις ένα συγγνώμη ή μια γλυκιά κουβέντα και την πας πάσο, με αφοπλίζεις αμέσως από αυτό το κακό δαιμόνιο που με κυριεύει, και απάνω σε ένα λεπτό της ώρας τα ξεχνάω όλα και γίνομαι πάλι φυσιολογικός άνθρωπος.
Δεν ξέρω να το εξηγήσω πού οφείλεται αυτό. Πώς γίνεται απότομα να μου ανεβαίνουν τα νεύρα και απότομα να μου κατεβαίνουν, μόλις δεν βλέπω αντίδραση στον αντίπαλό μου. Ευτυχώς που το έχω αντιληφθεί αυτό το κακό δαιμόνιο· μόλις δω να τεντώνουν τα νεύρα μου και αρχίζει να μουδιάζει το πρόσωπό μου, κάνω μεταβολή και φεύγω σαν κανένα κυνηγημένο ζώο, και κλείνομαι μόνος μου μέχρι να ηρεμήσω. (269)

Περικλής Χσανθίππου

2010-08-11T23:22:00.000+03:00

Το Μουσείο Ακρόπολης οργάνωσε την πρώτη του προσωρινή έκθεση, μικρής έκτασης, δωρεάν αφού είναι στο λόμπι του μουσείου, και πολύ ενδιαφέρουσα: Περικλής Χσανθίππου (όπως έγραφαν το Ξ οι Αθηναίοι της εποχής του). Θέλω να σταθώ στον μικρό κατάλογο της έκθεσης. Είναι λοιπόν μικρός, οικονομικός (3 ευρώ), με όλα τα κείμενα από τις λεζάντες της έκθεσης και κάτι παραπάνω (π.χ. το κείμενο ενός ψηφίσματος στο πρωτότυπο), και τέλος παρέχει βιβλιογραφία για κάθε έκθεμα. Βοηθά βέβαια το γεγονός ότι δεν πρόκειται για έκθεση έργων τέχνης, αλλά ίσως να είναι και μια νέα φιλοσοφία για τους καταλόγους, να είναι δηλαδή αυτοί οικονομικοί και ουσιώδεις. Γιατί οι κατάλογοι είναι συχνά πολύ ιλουστρασιόν, με πολλές σελίδες, μεγάλα κενά, πολύ μπλα-μπλα, προλόγους και κόντρα προλόγους υπουργών και βάλε, κι όλα αυτά προσθέτουν κόστος, βάρος και όγκο, συχνά χωρίς λόγο.

2010-06-16T12:37:00.000+03:00

Πέρσι το Μάη (μου φαινόταν πολύ πιο παλιά ιστορία, με όλα αυτά που έχουν συμβεί από τότε στην Ελλάδα!) είχα γράψει κάποιες σκέψεις μου για την έκθεση πτωμάτων Bodies, στο Γκάζι, που είχε προκαλέσει πολλές διαμαρτυρίες, άλλες σωστότατες (το θέμα της αβέβαιης συγκατάθεσης των νεκρών για την έκθεση των πτωμάτων τους) και άλλες αμφίβολης αντικειμενικότητας, π.χ., μεταξύ άλλων, ότι, αν θυμάμαι καλά, οι πόζες των πτωμάτων ήταν τέτοιες που εκμπανάλιζαν (δική μου λέξη!) το θάνατο και το ανθρώπινο σώμα, ου μην αλλά και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Και σε αντίστιξη επικαλούνταν στο θέμα αυτό οι επικριτές τη θεμιτή, σοβαρή χρήση των πτωμάτων από την επιστήμη και πιο συγκεκριμένα από την ιατρική.

Το ξαναθυμήθηκα γιατί, πέρα από τη χρήση ανθρώπινου δέρματος για τη δημιουργία έργων τέχνης (με τη συγκατάθεση των δωρητών), που έχει γίνει στην Αμερική, σήμερα διάβασα το άρθρο της Wikipedia για τον Vesalius (καθώς είχα πάει στη Ζάκυνθο και είδα στο λιμάνι ένα άγαλμά του, επειδή έτυχε να πεθάνει εκεί ναυαγός και άφραγκος) και έχει την εξής φωτογραφία από την εικονογράφηση του βιβλίου του De humani corporis fabrica:

όπου το περιβάλλον εργασίας του ανατόμου έχει αντικατασταθεί από ένα υποτυπώδες τοπίο, έργο του εργαστηρίου του Τιτσιάνο, απ' ό,τι λέει το άρθρο. Το οποίο άρθρο λέει παρακάτω και τα εξής:

The influence of Vesalius' plates representing the partial dissections of the human figure posing in a landscape setting is apparent in the anatomical plates prepared by the Baroque painter Pietro da Cortona (1596–1669), who executed anatomical plates with figures in dramatic poses, most with architectural or landscape backdrops.

Μπορεί να μην πρόκειται για πραγματικά πτώματα αλλά για εικόνες:

http://www.lib.uiowa.edu/hardin/rbr/imaging/cortona/zoom/zoom10.htm

για τα μέτρα όμως της εποχής σκέφτομαι ότι η σκηνοθεσία αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί από τους προγόνους των σύγχρονων επικριτών του εκμπαναλισμού ως εξίσου ανεπίτρεπτη --και με εξίσου αμφίβολη εγκυρότητα.

Η Πλάκα του Τομ

2010-05-29T17:50:00.001+03:00

Ο Τομ είναι πάντα μες στην επικαιρότητα, χρόνια τώρα:

Ο αγώνας τώρα δικαιώνεται

2010-05-27T11:04:00.001+03:00

Έκανα τελικά την πρώτη μου ξενάγηση στα κινέζικα. Ιστορική ημέρα!

όση – όσο, πολλή – πολύ

2010-04-30T00:52:00.003+03:00

Ανάρτησα στο γλωσσομεταφραστικό φόρουμ lexilogia.gr το παρακάτω σημείωμα· το βάζω κι εδώ, για τους εντευξομένους. Τυχόν σχόλια καλύτερα να κατατεθούν στη Λεξιλογία και όχι εδώ.

ΟΣΗ – ΟΣΟ, ΠΟΛΛΗ - ΠΟΛΥ

Πολύς λόγος γίνεται για το ότι δεν πρέπει να γράφουμε “έχεις πολύ φαντασία” αλλά “έχεις πολλή φαντασία”. Και δε διαφωνώ· αν, βέβαια, γράφαμε ‘πολί’, δεν θα σπαζοκεφαλιάζαμε. Ας δούμε ωστόσο την εξής φράση:

τίποτε δεν δίνει τόση χαρά στην καρδιά όσο ο καπνός.

Βεβαίως, θα πουν κάποιοι ότι πιο σωστό είναι:

τίποτε δεν δίνει τόση χαρά στην καρδιά όση ο καπνός.

Ωστόσο η πρώτη σύνταξη, ‘τόση…όσο’ (που είναι άλλωστε παρμένη από βιβλίο: Δημήτρης Κοπανίτσας, Ένας προεστός του Μυστρά στην Επανάσταση, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1998, σ. 192), είναι κοινότατη. Τι βλέπουμε σ’ αυτήν; βλέπουμε ότι το ‘όση’, το επίθετο, γίνεται ‘όσο’, επίρρημα, του τύπου ‘τόσο…όσο’.

Άρα, και η αντίστοιχη μετατόπιση του ‘πολλή’ προς το ‘πολύ’ ίσως να μην είναι πια για θάνατο, αφού πρόκειται για παραπλήσιο φαινόμενο.

Παρακαλώ όπως να

2010-04-30T00:23:00.001+03:00

Ποστάρισα το παρακάτω αρθρίδιο στο γλωσσομεταφραστικό φόρουμ lexilogia.gr· το βάζω κι εδώ, για τους εντευξομένους. Τα τυχόν σχόλια θα είναι προτιμότερο να τα βάλετε στη Λεξιλογία.

ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΟΠΩΣ ΝΑ

Άκουσα στο αεροδρόμιο:
“Παρακαλείσθε όπως μαζί με το εισιτήριό σας να επιδεικνύετε και την ταυτότητα ή το διαβατήριό σας”.

Καταρχήν, το ‘όπως’ λύνει ένα συντακτικό πρόβλημα. Γιατί, αν βάλουμε ‘να’, τότε θα γίνει:
Παρακαλείσθε να επιδεικνύετε μαζί με το εισιτήριό σας και την ταυτότητα ή το διαβατήριό σας.
Ή:
Παρακαλείσθε, μαζί με το εισιτήριό σας, να επιδεικνύετε και την ταυτότητα ή το διαβατήριό σας.
Ή:
Μαζί με το εισιτήριό σας, παρακαλείσθε να επιδεικνύετε και την ταυτότητα ή το διαβατήριό σας.

Ωραίοι τρόποι όλοι αυτοί, αλλά κάπως λογοτεχνικοί, του γραπτού λόγου, ή έστω του προσεγμένου προφορικού. Όταν μιλάμε αυθόρμητα, αντιθέτως, θα ξεκινήσουμε με το ρήμα και αμέσως μετά θα θέλουμε το ‘να’ και, αμέσως μετά απ' αυτό, θα θέλουμε το ρήμα της δευτερεύουσας και το όποιο αντικείμενο:

Παρακαλείσθε να εκκενώσετε την αίθουσα.

Μόλις όμως κάνουν την εμφάνισή τους τα “μαζί με το εισιτήριό σας” ή όποιος άλλος προσδιορισμός, το πράμα μπερδεύεται. Δεν μπορείς να πεις:

*Παρακαλείσθε να μαζί με το εισιτήριό σας επιδεικνύετε και την ταυτότητα ή το διαβατήριό σας*.

Σ' αυτή λοιπόν την τάση να είναι το 'παρακαλώ' ει δυνατόν κολλητά με το 'να' και το 'να' ει δυνατόν κολλητά με το ρήμα της τελικής πρότασης βρίσκει έδαφος το ‘όπως’ και φτιάχνει τον οικολογικό του θώκο. Έλα όμως που ο Ρωμιός χρειάζεται παρ' όλα αυτά το ‘να’ του· οπότε γεννήθηκε η φράση που άκουσα στο αεροδρόμιο.

Ας αφήσουμε όμως τη σύνταξη και ας πάμε στη σημασιολογία:

Το ‘όπως’ αυτό, κανονικά είναι ‘να’. Ωστόσο, ίσως δηλώνει, όταν χρησιμοποιείται και απ’ όσους χρησιμοποιείται, κάτι ελαφρώς διαφορετικό από το ‘να’. Συγκεκριμένα, απαλύνει το αίτημα, το κάνει πιο σεβαστικό. Το κάνει να ισοδυναμεί όχι με το “παρακαλώ να” αλλά με το “θα παρακαλούσα να”. Έτσι, το “παρακαλώ να” ακούγεται πια σχεδόν σαν “απαιτώ να”.

Τέτοια σκεφτόμουνα, όταν ξαφνικά προχτές στις ειδήσεις άκουσα κάτι πιο προχωρημένο ακόμα: τη διερμηνέα της συνέντευξης που έδωσε η Άνγκελα Μέρκελ μαζί με τον Στρως-Καν και τους άλλους, να λέει:

“Έχω παρακαλέσει επανειλημμένα όπως να μη χρησιμοποιούνται αριθμοί…”

Εδώ δεν έχουμε καμιά φορτωμένη σύνταξη, παρά μόνο ρήμα1-να-ρήμα2-αντικείμενο. Και όμως, ειπώθηκε αυτό που γράφω. Και μάλιστα, από διερμηνέα καλή.

[…a clearly displeased Mrs. Merkel responded, “I have asked over and over again in the past days that figures not be named, as long as figures are not in conjunction with a completed program.”]

Τελικά, μήπως αυτό το παιδί ο Οπωσνά έχει μέλλον;

KARFREITAG

2010-04-03T01:02:00.000+03:00

Prolog

Als sie aber hinuntergingen in diesen Tagen
Zu ihren Graebern, jeder zum Seinen, ganz aufrecht nicht durch den Schmerz —
Denn sie hatten allzuviel schon ertragen —
Da sahen einige von ihnen himmelwaerts.
Und der Himmel war trueb und grau und bedrueckt.
Sieh, da geschah es, dass eine Stimme wie Erz
Wild auf sie fiel, von oben herabfiel, und einige hoerten die Stimme fragen:
Wo sind eure Helden? Ihr geht sehr gebueckt! —
Da bog sich einer zurueck und fasste sich muehsam und hatte das Herz
Und hoerte sich sagen:
Unsere Sieger liegen erschlagen.
Und siehe, da war es, als waere allen
Goettlich aufstrahlend, auf ihre trueben Stirnen gefallen.
Gingen nun aufrecht und muehlos wie trotzige Krieger
Als waeren sie alle wie jene Sieger —
Und stolz und befreit ihrer Trauer entrueckt.

Epilog

Abermals gingen einige ueber sein Feld zur Abendzeit.
Der Himmel war dunkel. Wind ging. Das Korn bluehte weit.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht.
Sie waren traurig, weil Jesus gestorben war.
Aber einmal sagte einer: Es ist sonderbar.
Er starb fuer sich. Und starb ohne Sinn und Gewinn.
Dass ich auch nicht leben mag: dass ich einsam bin.
Sagte ein anderer: Er wusste wohl nicht, was uns frommt.
Sagte ein dritter: Ich glaube nicht, dass er wiederkommt.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht.
Und einer sah uebers Aehrenfeld und fuehlte seine Augen brennen.
Und sprach: Dass es Menschen gibt, die fuer Menschen sterben koennen!
Und er fuehlte Staunen in sich (als er weiterspann):
Und dass es Dinge gibt, fuer die man sterben kann.
Und jeder hat sie, und er hat sie nicht
Wiel er's nicht weiss. — Das sagte er im allerletzten Licht.
Es war ein junger Mensch. Es ging um die Abendzeit.
Der Himmel war dunkel. Wind ging. Das Korn bluehte weit.
Sie gingen gebeugt und schwer im letzten Licht.
Ein fremder Mann ging mit ihnen. Sie kannten ihn nicht.

Bertolt Brecht

Ο Μεσοπολεμικός Μοντερνισμός στη ζωγραφική των Βαλκανίων

2010-03-29T03:12:00.001+03:00

Επισκέφτηκα σήμερα την έκθεση "Πρόσωπα του Μοντερνισμού. Η Ζωγραφική στη Βουλγαρία, την Ελλάδα και τη Ρουμανία, 1910-1940", στο Ίδρυμα Θεοχαράκη, στην αρχή της Βασ. Σοφίας. Ωραία η έκθεση, καλός ο κατάλογος. Ξεχώρισα τους Ρουμάνους Max Herman Maxy (Γυμνό με πέπλο, Τρίσταν Τζάρα), Corneliu Michailescu (Τοπίο με εκκλησία), και τους Βούλγαρους Georges (Georgi) Papazoff (Πορτρέτο, Αγγελιοφόροι) και Βλαντιμίρ Ντιμιτρόφ-Μαϊστόρα.

Από τους Έλληνες, όσο πιο πολύν Μιχάλη Οικονόμου βλέπω, τόσο περισσότερο μ' αρέσει.

Κρίμα που δεν συμμετείχε και η Σερβία.

Επιθαλάμιο

2010-03-13T14:55:00.000+02:00

O nuit pleine de toi, ô nuit pleine d’étoiles
j’ai besoin, pour t’aimer, de comprendre le monde
pour comprendre le monde, j’ai besoin de t’aimer.

Victor Serge

Κεραυνοβόλος Έρωτας

2010-03-02T00:57:00.001+02:00

一见钟情

我与他一见钟情
由于过度思念
这段爱情只持续了一天零一个黄昏
这段爱情只闪了个小腰进来
就走了
我今天什么也想不起来了
我今天像个从没爱过的人一样干干净净

水晶珠链 (*1981)

ΚΕΡΑΥΝΟΒΟΛΟΣ ΕΡΩΤΑΣ

Εγώ κι εκείνος κεραυνοβόλος έρωτας
λόγω υπέρμετρης λαχτάρας
η αγάπη αυτή κράτησε μια μέρα κι ένα σούρουπο
η αγάπη αυτή μπήκε μου ‘βγαλε τη μέση
κι έφυγε
Σήμερα πια δε θυμάμαι τίποτα
σήμερα είμαι τριζάτη καθαρή σαν την που δεν αγάπησε ποτέ

Shuǐjīng Zhūliàn (*1981)

Το ποίημα το βρήκα στο Poetry International Web, όπου υπάρχει και αγγλική του μετάφραση.

Ζήλεια

2010-02-15T17:35:00.000+02:00

羡慕

我看到一些无边无际的东西
天空、海洋、草场、吃草的牛羊
它们跟爱一点关系也没有
无边无际的天真与好胃口
让它们顾不上心碎

水晶珠链 (*1981), 2003年

ΖΗΛΕΙΑ

Απέραντα βλέπω κάτι πράματα
τον ουρανό, τον ωκεανό, λιβάδια, μηρυκαστικά
με την αγάπη σχέση καμιά δεν έχουν
Απέραντη αθωότητα και όρεξη γερή
γι’ αυτό ραγίσματα καρδιάς δεν τα προσέχουν

Shuǐjīng Zhūliàn (*1981), 2003

Το ποίημα το βρήκα στο Poetry International Web, όπου υπάρχει και αγγλική του μετάφραση.

Έργο αρ. 112

2010-02-15T16:20:00.001+02:00

作品112号

谁见过那阵风碰落了那么多树叶
谁在晴朗而明亮的下午
看见那么多的叶子
突然落下全都死去
谁就会不寒而栗

于坚 (*1954), 1988年

Έργο αρ. 112

Ποιος δει την ανεμοριπή να ρίχνει από τα δέντρα τόσα φύλλα
Ποιος τόσα φύλλα μες στο λιόλαμπρο καθάριο απόγεμα
δει ξαφνικά να πέφτουν όλα νεκρά
Αυτός θ’ ανατριχιάσει

Yú Jiān (*1954)，1988

Το ποίημα το βρήκα στο Poetry International Web, όπου υπάρχει και αγγλική του μετάφραση.

«Μια πασπάλη χιόνι…»

2010-02-12T03:28:00.001+02:00

“有一点薄薄的小雪……”

有一点薄薄的小雪，我来到这城市的
边缘…河流顿时安静下来，枯草
和树杈间的太阳
被冬天的严厉折磨着
一片荒废的土地，几只狗
铁皮房，一个孩子
在灰色的烟雾里玩耍
在一片沼泽地……我看到
一座新坟……像一只
处女的乳房，一点小雪
覆盖其上……残缺的墓碑上写着
“暧昧某某之墓”
城市的打工者，死无葬身之地，静静躺在
水中央
我仿佛听到她在地下的呼吸
透过城市那震耳欲聋的喧嚣……

朵渔 (*1973)

«Μια πασπάλη χιόνι…»

Έχει μια πασπάλη χιόνι· έφτασα στην άκρη αυτής της πόλης…
το ποτάμι κάλμαρε μεμιάς, ανάμεσα απ’ τα ξερόχορτα
και τις διχάλες των δέντρων ο ήλιος
ταλαιπωριέται απ’ τον δριμύ χειμώνα
μια πέτσα χέρσα γη, σκυλιά
λαμαρινοπαράγκες, ένα παιδί
μες στην γκρίζα θολούρα παίζει
σ’ ένα βαλτότοπο…βλέπω
έναν φρέσκο τάφο…σα
μαστό παρθένας, λίγο χιόνι
τον σκεπάζει…στη φαγωμένη στήλη απάνω γράφει
«μνήμα τ…»
μια εργάτρια απ’ το χωριό στην πόλη πέθανε άκλαυτη, κείτεται ήσυχη
στη μέση στα νερά
θαρρώ κάτω απ’ τη γη ακούω την ανάσα της
να διαπερνά της πόλης το θόρυβο που ξεκουφαίνει…

Duǒ Yú (*1973)

Το ποίημα το βρήκα στο Poetry International Web, όπου υπάρχει και αγγλική του μετάφραση. Ευχαριστώ τον καθηγητή Nick Kaldis για την πολύτιμη βοήθειά του.

Ου φονεύσεις

2010-02-02T12:13:00.001+02:00

Από τη New York Times, για την καταδίκη ενός αντιπάλου των αμβλώσεων που δολοφόνησε εν ψυχρώ ένα γιατρό που έκανε αμβλώσεις και υπερασπίστηκε την πράξη του στο δικαστήριο. Το δικαστήριο τον καταδίκασε για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Ο δικαστής δεν επέτρεψε στους ενόρκους να εξετάσουν το να καταδικαστεί με ελαφρυντικά.

Το άρθρο της New York Times τελειώνει με τη φράση "Political beliefs, no matter how sincerely held, do not lessen accountability for murder." Οι πολιτικές πεποιθήσεις, όσο ειλικρινά και αν εμφορείται κανείς από αυτές, δεν μειώνουν την ευθύνη για τη διάπραξη ενός φόνου.

Αφιερωμένο εξαιρετικά σε όλους τους ημεδαπούς πολιτικούς φονιάδες.

February 2, 2010
Editorial
A Verdict Against Vigilantism

On Friday, a Kansas jury convicted an anti-abortion extremist of first-degree murder for the shooting death of a Wichita abortion provider, Dr. George Tiller. It was a just verdict, but it was not only the judgment of guilt that mattered in this case.

The trial sends an important message upholding the rule of law.

It was never in doubt that Scott Roeder shot Dr. Tiller, who was gunned down in the foyer of his church as he handed out bulletins on Sunday, May 31. Indeed, Mr. Roeder admitted it in court.

What was in doubt was how the jury would react to the defense’s attempts to portray the killer as somehow less culpable because of his fevered opposition to abortion and his outrage that abortion rights are constitutionally protected in this country.

The fact that the jury convicted Mr. Roeder after deliberating just 37 minutes was a stunning rejection of that argument. The verdict’s clear-eyed response to an ugly act of vigilantism should be welcomed on both sides of the political divide over abortion rights. When people turn to violence to further their political or moral beliefs, it amounts to an attack on our whole democracy and civil society.

The state judge in the trial, Warren Wilbert, also deserves credit for refusing to allow the jury to consider convicting Mr. Roeder of the lesser crime of manslaughter based on his opposition to abortion.

Political beliefs, no matter how sincerely held, do not lessen accountability for murder.

Να είμαστε πάντα κοντά στο λαό!

2010-01-20T22:26:00.000+02:00

Γράφει η Ναυτεμπορική για τα μπλόκα των αγροτών, ποιοι δρόμοι είναι κλειστοί και ποιοι όχι, κλπ. Και λέει σ' ένα σημείο:

Ανοιχτή θα παραμείνει μέχρι αύριο το πρωί η εθνική οδός Σερρών - Θεσσαλονίκης, στο μπλόκο του Στρυμονικού. Οι αγρότες στις 11 το πρωί, θα την ξανακλείσουν συμβολικά για μία ώρα, ενώ στη συνέχεια η κυκλοφορία των οχημάτων θα διεξάγεται κανονικά λόγω του ποδοσφαιρικού αγώνα Πανσερραϊκού-ΠΑΟΚ.

Ε βέβαια, να είμαστε πάντα κοντά στο λαό...

Στρέλλα

2009-12-26T23:21:00.002+02:00

Πολύ καλή η "Στρέλλα", η τελευταία ταινία του Πάνου Κούτρα. Επιτέλους μια ελληνική ταινία που έχει καλό σενάριο, με ανατροπές, διαλόγους φυσικότατους χωρίς ν' αποτελούν σειρά από ατάκες για κωμική σειρά, με φυσικό και πειστικό παίξιμο από τους ηθοποιούς, με καλή ρεαλιστική φωτογραφία και με μια Αθήνα που την αναγνωρίζω σαν την πόλη μου, όπως είναι, χωρίς μύθους και αντιμύθους.
Και ο "Κυνόδοντας" δεν είναι απορριπτέα ταινία, γιατί είναι καλογυρισμένος, με σφιχτό μοντάζ και καλές ερμηνείες. Αλλά η ιστορία του, ένα εφιαλτικό παραμύθι, είναι σχηματική. Στη Στρέλλα, αντιθέτως, παρακολουθούμε μια ιστορία που στάζει πραγματικότητα.
Εν τω μεταξύ, διαπιστώνω ότι στο διαδίκτυο υπάρχουν και διάφοροι τύποι που έχουν ξεσπαθώσει και ζητούν "θάνατο ή φυλακή για τους gay". Παρά δε τη δήλωση του σκηνοθέτη, ότι θεωρεί την ταινία του μια queer ταινία, εγώ την είδα απλά σαν μια ταινία για τις ανθρώπινες σχέσεις.
Το ότι η ταινία αυτή απορρίφτηκε από το ΕΚΚ λέει τα πάντα για το κατάντημα του τελευταίου. Όσο περισσότερα τα βραβεία, τόσο ηχηρότερο το χαστούκι, ευτυχώς.

Την άποψή μου περί μη queer ταινίας, παρά τη δήλωση του ίδιου του δημιουργού της, τη βρήκα και σε μια κριτική του Θανάση Γεντίμη, ο οποίος λέει:
"Παρότι ο σκηνοθέτης της ταινίας Πάνος Χ. Κούτρας επιμένει να χαρακτηρίζει τη «Στρέλλα» ως ένα 'queer' φιλμ, διατηρώ τις επιφυλάξεις μου. Η συζήτηση περί 'queer' ή μη θα μπορούσε να γίνει σε ένα θεωρητικό επίπεδο, είναι προτιμότερο όμως να μείνουμε στην ουσία, στο γεγονός δηλαδή ότι η απόκλιση της ιστορίας από την "ετεροκανονικότητα" δεν αφέθηκε να καπελώσει το συνολικό αποτέλεσμα, αποφεύγοντας επιμελώς σεναριακές ευκολίες και λοιπές υπερβολές."

Την ίδια άποψη έχει και ο πρωταγωνιστής της ταινίας (από την Deutsche Welle):
"Στη συζήτηση με το κοινό ένας θεατής θέτει την ερώτηση, εάν η “Στρέλλα” ανήκει στο είδος του queer cinema, δηλαδή ενός κινηματογράφου που ασχολείται με το θέμα της ομοφυλοφιλίας. Ενώ ο Πάνος Κούτρας απάντησε καταφατικά, ο Γιάννης Κοκκιασμένος, ένας από τους πρωταγωνιστές της ταινίας και δεδηλωμένος ετεροφυλόφιλος, επέμενε πως δεν πρόκειται για queer film, αλλά για μια τρυφερή ταινία."

Άγιος Βασίλης superfluous

2009-12-26T22:51:00.001+02:00

Στο αποψινό δελτίο της ΝΕΤ ήταν κάτι παιδάκια στο Ευγενίδειο και η δημοσιογράφος έκανε σ' ένα κοριτσάκι την κλασική ερώτηση:
"Εσένα, τι θέλεις να σου φέρει ο Άγιος Βασίλης;"

Και η απάντηση, κατόπιν σκέψεως:
"Δε θέλω να μου φέρει τίποτα, γιατί μου τα δίνουν όλα οι γονείς μου."!

Δύο τινά: ή πράγματι το παιδί δεν έχει ανεκπλήρωτες επιθυμίες, ή δεν πιστεύει στην ύπαρξη του Αϊ-Βασίλη.

Μνήμη Σίμωνος Καρά

2009-12-17T00:15:00.000+02:00

Κάνω μεταγραφή των βινυλίων και των κασετών μου σε mp3 (καιρός ήταν!) και, μεταγράφοντας ένα δίσκο του Συλλόγου προς Διάδοσιν της Εθνικής Μουσικής, από τη σειρά Ελληνικοί Αντίλαλοι, έπεσα πάνω στο εισαγωγικό σημείωμα του αείμνηστου Σίμωνα Καρά, με ιστορικό ενδιαφέρον για όσους δεν είναι ενήμεροι άλλως πως:

Δι' ασήμαντον αφορμήν

2009-12-10T12:12:00.001+02:00

Έβλεπα χτες τους "Φακέλους" του Αλέξη Παπαχελά, που ήταν αφιερωμένοι στα περσινά Δεκεμβριανά, και έλεγε πως όλα άρχισαν από μια μοιραία κλήση για παράνομο παρκάρισμα σε δρόμο των Εξαρχείων. Το περιπολικό του Κορκονέα στάλθηκε να δει και τελικά ο οδηγός του σκότωσε τον Αλέξη Γρηγορόπουλο.
Σήμερα το πρωί, λοιπόν, έβλεπα την εκπομπή του Λυριτζή και του άλλου στη ΝΕΤ, και από κάτω περνούσε η κορδέλα με τις ειδήσεις, και σε μια στιγμή έλεγε πως "χαρίζονται οι παραβάσεις για παράνομη στάθμευση από 1ης Δεκεμβρίου, λόγω εορτών". Σκέφτηκα λοιπόν πως τζάμπα η όλη φασαρία πέρσι. Θα μπορούσαν να μην είχαν στείλει καν το περιπολικό, αφού γνώριζαν ότι, όπως κάθε χρόνο, μετά από λίγες μέρες η όποια κλήση θα σβηνόταν έτσι κι αλλιώς λόγω Χριστουγέννων. Το έστειλαν όμως, κι έτσι σκοτώθηκε ένα αγόρι, κάηκε το χριστουγεννιάτικο δέντρο και μια βιβλιοθήκη και καρβούνιασαν πλήθος αυτοκίνητα, άγνωστο αν παρκαρισμένα νομίμως ή όχι...
Θα ήταν αστείο, αν δεν ήταν τραγικό.

Κοινωνική Σαπίλα

2009-12-03T02:29:00.006+02:00

Είδα απόψε την Κοινωνική σαπίλα, ταινία του Στέλιου Τατασόπουλου, του 1932, στη φρεσκοστεγασμένη Ταινιοθήκη. Για τα μέτρα της εποχής στην Ελλάδα, πρέπει να ήταν πολύ ρηξικέλευθο. Το σενάριο, βέβαια, προσχηματικό:

Ένας φτωχός φοιτητής μαθαίνει από τον πατέρα του πως στο εξής πρέπει να κολυμπήσει μόνος του. Πιάνει δουλειά σ' ένα θέατρο, όπου του αναγνωρίζεται το ταλέντο του (παρόλο που δεν μπορεί να πάρει τα πόδια του στις πρόβες του χορευτικού) και γίνεται πρωταγωνιστής!! Έψαχνε για any job, λόγω ανεργίας, είδε μια πόρτα ανοιχτή σ' ένα θέατρο, μπήκε μέσα και... habemus protagonistam! Τέλος πάντων, ερωτεύεται την πρωταγωνίστρια (Νίκι και όχι Νίκη), και, παρόλο που υποτίθεται ότι έπιασε δουλειά για να μπορέσει να συνεχίσει τις σπουδές του, εμείς τον βλέπουμε μαζί με την κοπέλα να σαλιαρίζει στο Φάληρο πίνοντας μπίρες και όχι να μελετά τα βράδια. Η πρωταγωνίστρια πάντως κάποια στιγμή προτιμά έναν γυναικά βιομήχανο ο οποίος της υπόσχεται δικό της θέατρο και θίασο κλπ. Τσιμπάει σαν καμιά χωριατοπούλα κι έτσι ο φτωχός φοιτητής την αποκαλεί πόρνη (διάβασμα χειλιών) και την εγκαταλείπει. Στη συνέχεια αποχωρεί και από το θέατρο όπου δούλευε σαν πρωταγωνιστής. Ο θεατρώνης, πάντως, δεν δείχνει να πολυσκοτίζεται που ο πρωταγωνιστής του τον παρατάει σύξυλο μέσα στη σεζόν, ούτε μαθαίνουμε αν η πρωταγωνίστρια συνεχίζει να παίζει στο θέατρο μετά το σπίτωμά της στου βιομηχάνου.
Ειρήσθω εν παρόδω ότι στην αποκαταστημένη κόπια εμφανίζεται δύο φορές μια σεκάνς από τις πρόβες του θεάτρου, διάρκειας περίπου ενός λεπτού, με απόσταση πενταλέπτου η πρώτη φορά από τη δεύτερη. Δουλειά άραγε της Ταινιοθήκης ή του Τατασόπουλου, ο οποίος μας ειπώθηκε ότι συμμετείχε στο μοντάζ της ταινίας όταν αυτή αποκαταστάθηκε;
Τέλος πάντων, ο εκ νέου άνεργος και πρώην φοιτητής δε βρίσκει δουλειά (δεν το είχε σκεφτεί αυτό όταν παραιτιόταν από το θέατρο) και τελικά πουλάει τα ρούχα του σ'ένα κατάστημα, όπου στη μαρκίζα διαβάζουμε ανάποδα τη λέξη ΕΝΔΥΜΑΤΑ, ως ΑΤΑΜΥΔΝΕ, πράγμα που πάλι με έβαλε σε σκέψη αν οφείλεται σε γκάφα της Ταινιοθήκης κατά την αποκατάσταση της ταινίας ή όχι.
Ο Ντίνος (αυτό είναι το όνομά του) μπλέκει με τον υπόκοσμο αλλά τελικά ξεφεύγει, και μάλιστα από τα ναρκωτικά, για τα οποία μαθαίνουμε ότι διακινούνται ακόμα και στα νοσοκομεία, και επίσης βλέπουμε έναν να κάνει ένεση... στο έξω μέρος του πήχη του! Παραμένει όμως ο Ντίνος χωρίς δουλειά και πεινάει άγρια. Ο θεατρώνης του τον πετυχαίνει στο δρόμο και προσπαθεί να τον πείσει να επιστρέψει στο θέατρο, αλλά εκείνος αρνείται παρά την πείνα του. Φαίνεται πως ο σκηνοθέτης, σε μια σχιζοφρενική αυτοάρνηση του επαγγέλματός του, ταυτίζει μέσα στην ιστορία του τον κόσμο του θεάματος με την κοινωνική σαπίλα της μπουρζουαζίας (βλ. παρακάτω την περίπτωση της κατάληψης της Λυρικής, πέρσι στα Δεκεμβριανά). Αλλιώς, είναι απορίας άξιον γιατί δεν γυρνά, μια και μάλιστα η συμπρωταγωνίστριά του φαίνεται να μη δούλεψε άλλο εκεί μετά το σπίτωμά της στου βιομηχάνου. Τέλος, λιποθυμά μες στο δρόμο. Κάτι καπνεργάτες τον περιμαζεύουν, τον συνεφέρνουν και του βρίσκουν δουλειά στο καπνεργοστάσιο που δουλεύουν κι αυτοί. Εκεί ο Ντίνος "δεν αργεί να γίνει ηγετικό συνδικαλιστικό στέλεχος", προφανώς με την ίδια ραγδαία ανέλιξη που είχε γίνει και πρωταγωνιστής του θιάσου! Οργανώνεται μια εργατική συγκέντρωση-ομιλία, όπου επεμβαίνει η αστυνομία και γίνεται της τρελής (έχει πλάκα η σκηνή), και ο Ντίνος συλλαμβάνεται και καταλήγει μαζί με πολλούς άλλους "πολιτικούς κρατουμένους" στη φυλακή, παρέα με "τους ποινικούς και τους αλήτες". Και εδώ πάλι εμφανίζεται μια σεκάνς από τη ζωή της φυλακής δύο φορές, ολόιδια.
Ο βιομήχανος διαβάζει για τη σύλληψη του Ντίνου και δείχνει το άρθρο της εφημερίδας στη Νίκι. Αυτή συγκινείται (κομμάτι αργά) και τρέχει παντού για να πετύχει την αποφυλάκισή του, άγνωστο με ποια ιδιότητα, αφού ο βιομήχανος την είχε σπιτώσει αλλά όχι παντρευτεί, άρα με ποιο κοινωνικό κύρος προσπαθεί να βοηθήσει τον Ντίνο; Τέλος πάντων, τελικά τον επισκέφτεται στη φυλακή αλλά αυτός τη σνομπάρει, κι έτσι εκείνη φεύγει. Μετά από λίγο καιρό η Νίκι ανακαλύπτει πως ο βιομήχανος, εκτός από μπεκρής, πηγαίνει και με διάφορες άλλες γυναίκες. Τον αποκαλεί "άθλιο" (διάβασμα χειλιών) και τον εγκαταλείπει. Πηγαίνει έξω από τη φυλακή όταν αποφυλακίζεται ο Ντίνος, μα εκείνος και πάλι δεν της μιλά. Απελπισμένη, κάθεται μόνη της σ' ένα καφενείο, όπου την πλευρίζει ένας σωματέμπορος που αργότερα την ωθεί να εκπορνευτεί με το ζόρι. Γίνεται βαβούρα και μαζεύεται κόσμος, μαζί τους κι ο Ντίνος που έτυχε να περνά από κάτω. Ανεβαίνει, βάζει ένα χαρτονόμισμα στο τραπέζι (για να εξαγοράσει την ελευθερία της Νίκις;) αλλά φεύγει χωρίς να την καταδεχτεί. "Θέλει να ξεκόψει από το παρελθόν", λέει το σχόλιο της ταινίας. "Ξέρει ότι τον περιμένουν οι σύντροφοί του στον αγώνα ενάντια στην κοινωνική σαπίλα". Άρα η ταινία δεν έχει χάπυ εντ, παρά το ότι η Νίκι εγκατέλειψε το βιομήχανο και μάλιστα έγινε και θύμα σεξουαλικοοικονομικής εκμετάλλευσης από τον σωματέμπορο, άρα έγινε προλετάρια. Αφήνω το απίστευτο του ότι μια πρωταγωνίστρα θεάτρου, αντί να γυρίσει στο θέατρο, γίνεται παρ' ολίγον λαϊκή πόρνη. Σε αυτή την άρνηση του Ντίνου να ξαναβρεί τη χαμένη του αγάπη παρά την προφανή ψυχική μεταστροφή της ηθοποιού, διαβλέπω μιαν εξαιρετικά τσιγκούνικη και μοραλιστική-αντιδραστική αντιμετώπιση της γυναίκας από τον Τατασόπουλο.

Σημασία λοιπόν είχε προφανώς να περάσει το εξαιρετικά απλοϊκό μήνυμα, μήνυμα καταγγελίας της σάπιας κοινωνίας και εξύψωσης του εργατικού κινήματος, με τον σάπιο βιομήχανο, τη σάπια γυναίκα και τους αγνούς εργάτες-φτωχούς φοιτητές.

Αναφέρθηκα πιο πάνω στην κατάληψη της Λυρικής πέρσι. Σε κάθε κοινωνική κρίση, όπως η περσινή, ακούγονται και λέγονται, εκτός από τα πολύ σωστά, και οι μεγαλύτερες κοτσάνες. Κάποιοι από τους καταληψίες, ας πούμε, κυκλοφόρησαν τότε μια προκήρυξη που εν ολίγοις έλεγε ότι "όταν οι Γερμανοί σκοτώνανε, η Λυρική ανέβαζε το τάδε έργο. Όταν μετά τη Βάρκιζα οι μοναρχοφασίστες σκοτώνανε, η Λυρική ανέβαζε το τάδε έργο. Όταν η χούντα βασάνιζε το '73 μετά το Πολυτεχνείο, η Λυρική ανέβαζε το τάδε έργο." Κλπ. κλπ. Ταύτιζε δηλαδή την ίδια τη λειτουργία της Λυρικής ως μουσικού θεάτρου με την κοινωνική αναλγησία. Θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το ίδιο σχήμα και, αντί να μιλήσουν για το τι έκανε η Λυρική κάθε στιγμή, να μιλήσουν για το τι έκανε "του Λινάρδου η ταβέρνα" κάθε στιγμή. "Όταν οι Γερμανοί έκαναν το μπλόκο της Κοκκινιάς, ο Βαμβακάρης έγραφε το 'Σκύλα μ' έκανες και λιώνω' ", κοκ.:

Απέξω πανούκλα κι από μέσα κούκλα

2009-11-12T02:54:00.001+02:00

Είδα προχτές τη συνέντευξη της Κωσταντίνας Κούνεβας από το Σταύρο Θοδωράκη. Στο τέλος είπε ο Θοδωράκης ότι την πρώτη φορά που την είδε έπαθε σοκ, αλλά ότι τις επόμενες μέρες πηγαίνοντας πάλι και πάλι, στο τέλος άρχισε να τη βλέπει πάλι όμορφη. Και το απέδωσε στο χαρακτήρα της. Και ακούγοντάς το θυμήθηκα μια εκπομπή που είδα πριν από κάνα μήνα, μάλλον στο Κανάλι της Βουλής, για τη "Λέσχη των Ινδικών Χοιριδίων" του πρωτοπόρου χειρούργου και ανθρωπιστή γιατρού Archibald McIndoe, όπου τα "ινδικά χοιρίδια" ήταν Βρετανοί στρατιώτες που είχαν καεί στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο beyond repair. Και βρήκαν τα "ινδικά χοιρίδια" και γυναίκες και παντρεύτηκαν, και μια τους έλεγε πως "μετά από λίγο δεν βλέπεις πια την παραμόρφωση", παρότι αυτή είναι τεράστια. Και εννοούσε όχι "δε σε νοιάζει η παραμόρφωση" αλλά "δεν τη βλέπεις".

Μεταφραστικά σημεία και τέρατα, 3

2009-11-12T02:40:00.000+02:00

Τα 'χω ξαναπεί για το Κανάλι της Βουλής και τα μεταφραστικά του αίσχη [1] [2]. Η πλάκα είναι ότι κοστίζει, λέει, στον γενικό προϋπολογισμό της Βουλής ο υποτιτλισμός και η μίσθωση προγραμμάτων για το κανάλι 2 εκατομμύρια ευρώ! Τέλος πάντων, προ ημερών είδα το 2ο μέρος της ταινίας "Μαντάμ ντε Πομπαντούρ", και σταχυολογώ εδώ τα πιο τραγικά λάθη:

Les grenouilles se lassant du régime démocratique
Οι βάτραχοι ήθελαν ένα δημοκρατικό κράτος

Un coeur enrhumé
Μια ακλόνητη καρδιά

Je ne me suis pas autant amusé depuis au moins un siècle
Είμαι δυστυχισμένος εδώ κι έναν αιώνα

J’en aurais fait de mon coeur tout autant
Πάγωσε η καρδιά μου με τη μία
(πολύ μάγκικες εκφράσεις, αυτός ο Λουδοβίκος!)

Gardez-vous aussi d’afficher votre opinion
Αφισοκολλήστε τη γνώμη σας

Vous vous trompez à mon égard
Μη θίγετε την υπόληψή μου

Votre rang
Το Εγώ σας

Je n’ai jamais voulu ta mort
Δεν ήθελα το θάνατό του

Avant que je le crache à même la figure
Πριν το μίσος του καταφέρει να με σκοτώσει

Respecter la position d’autrui
Να σέβεσαι τις ανάγκες του λαού

Parlons poisson
Μιλήστε, Πουασόν.
(Η Πομπαντούρ λεγότανε κανονικά Πουασσόν, που σημαίνει ψάρι. Ωστόσο, στη σκηνή αυτή ο Λουδοβίκος ΙΕ' της λέει, αντί να συζητάνε για πολιτικά, να πάνε να της δείξει τη στέρνα με τα ψάρια του. --Ας μιλήσουμε για ψάρια. Δευτερευόντως, βέβαια, η φράση σημαίνει και "ας μιλήσουμε για την Πουασσόν", δηλ. ας μιλήσουμε για σένα. --"Μιλήστε, Πουασόν", πάντως, με τίποτα).

Le souper
Η σούπα
(λέει η κυρία ότι "με βάρυνε το βραδυνό", και όχι "με βάρυνε η σούπα", η οποία, συνήθως, είναι όχι βαριά για το στομάχι αλλά το αντίθετο.)

Elle nous supplie de la défendre dans son agression de la Prusse
Μας προσφέρει βοήθεια στις επιθέσεις της Προύσας (Prusse = Πρωσία)

Désormais
Δυστυχώς

On nous attend
Σας περιμένουμε

Comment cette femme si respectueuse à mon égard peut-elle commettre de telles maladresses?
Γιατί είναι τόσο σεβάσμια; Είναι σήμα κατατεθέν της ατζαμοσύνης
(Πέρα από την κατανόηση άρτζι μπούρτζι και λουλάς, έχει πλάκα ότι μιλάει μια βασίλισσα των Βερσαλλιών και λέει "σήμα κατατεθέν", χρησιμοποιεί δηλ. μια έκφραση καθαρά αστική.)

Θα είχε κι άλλα, αλλά τέλειωσε η εγγραφή που είχα κάνει κι έχασα το τέλος. Πάντως πρόλαβα το μαχαίρωμα του Λουδοβίκου ΙΕ', ο οποίος απαλλάχτηκε έτσι από τα γλωσσικά μαχαιρώματα του/της μεταφραστή/τριας.

Μια άλλη επέτειος

2009-11-10T01:28:00.001+02:00

Σήμερα, 9 Νοεμβρίου, είναι η επέτειος της πτώσης του τείχους του Βερολίνου. Πολύ σημαντική ημερομηνία, αναμφίβολα. Ωστόσο, επειδή δρυός πεσούσης πάς ανήρ ξυλεύεται, καλό είναι να μην επισκιάζει τελείως η μεγάλη αυτή επέτειος το ναζιστικό παρελθόν πολλών "αντικομουνιστών" της τότε Δυτ. Γερμανίας. Οπότε, σαν στοιχειωδώς εξισορροπητική επέτειος ας χρησιμεύει η κοντινή της, 7η Νοεμβρίου:

(από την Deutsche Welle)

7.11.1968: A Slap in the Face for the German Chancellor

The then Defense Minister Gerhard Schröder (not to be confused with Chancellor Gerhard Schröder, SPD) was calmly composing a memorandum when his head of government, Kurt Georg Kiesinger, was met with a surprise assault in the Berlin convention hall – or, more precisely, an "attack", as the Chancellor later described it.

Despite security measures at the national convention of Germany’s Christian Democratic Party on that memorable 7th day of November, 1968, an attractive young woman suddenly stormed up to the Swabian aesthete Kiesinger and slapped him in the face.

Kiesinger and the CDU should actually have been on the alert for such an occurrence, since the same woman, Beate Klarsfeld – a Frenchwoman who also held a German passport – had already caused an uproar in parliament several months earlier, when she shouted out "Nazi Kiesinger" from the spectators’ stands, in the middle of a debate in the upper house. As Klarsfeld explained to anyone who wished to hear it (and to many who didn’t), it should simply be out of the question that in this still fairly young Federal Republic, a former member of the National Socialist Party – that is, a Nazi – be allowed to become the head of government.

From the point of view of Kurt Georg Kiesinger, who suffered a slight tear to the conjunctiva of his left eye, this was the act of a woman who had links to "agitators" and was armed with "materials from Eastern resources". The acting president of the convention declared the slap to be abhorrent, whereupon the Chancellor received a standing ovation from the delegates.

It was a time when a number of leading German politicians were still burdened with an active Nazi past - for example, Hans Globke or Heinrich Lübke. And then there was Kiesinger’s successor as leader of the state of Baden-Württemberg, a certain Mr Hans Filbinger, who in his role as a navy judge in the very last days of the "Thousand Year Reich" had sentenced youths undermining the army and thus considered to be "enemies of the people" to death.

And, as Beate Klarsfeld frankly admitted afterwards, there was also a very real background to her well-planned act. In February of that year, the 28-year-old self-proclaimed Nazi hunter and pro-Jewish activist had sued the German-French Jugendwerk (youth organization) for a symbolic 1 franc in compensatory damages when she was fired from her job at the organization. And why? Because she had openly criticized the National Socialist past of this same Mr. Kiesinger.

On the evening of the very same day - this is how quickly German judges can pass sentences when necessary – on that very same evening, Beate Klarsfeld was sentenced to a remarkable twelve months imprisonment without probation on charges of libeling the Chancellor and for the premeditated infliction of bodily harm.

Beate Klarsfeld – who in the years that followed, became as famous as she was notorious – offered her own explanation for why this sentence was so remarkable from her point of view as a protestor, and why it all happened in the first place:

"Well, I believe that this was a gesture that not only struck a blow to Kiesinger, the Nazi Chancellor, but also to the public that had democratically elected him. And I think that the young generation’s slap in the face to the Nazi generation was the symbolic gesture for the year 1968, when I slapped Kiesinger in the face. "

"My husband and I considered for a long time what kind of a gesture could be symbolic – and above all, what would draw the public’s attention to Kiesinger’s Nazi past. And I did not immediately resort to these means. Rather, before I was fired from the German-French Jugendwerk, I published several articles in the "Freie Tribüne" as well as in the French newspaper "Combat", in which I attacked Kiesinger’s Nazi past and rejected him as Chancellor for the young generation, contrasting him with a resistance fighter such as Willy Brandt.

“As a result of these articles, I was fired, and felt it was necessary to carry out research into Kiesinger’s Nazi past. The slap in the face was an escalation, since I had already made many attempts to make the public aware of his history and to point out that it was unacceptable to have a former deputy department chief for the Nazis as our Federal Chancellor. So, a symbolic gesture had to be made which would firstly shake up the public and let them know exactly what kind of a person our Chancellor is, and secondly, would motivate young people to focus their criticism on Kiesinger.

"And then the gesture – the slap – took place in Berlin, which I chose on purpose because of its protected status under the allies. I had also counted on this to be a kind of personal protection for me in case I was taken to court. Since I had both German and French citizenship, I would be able to rely on my status as a French citizen, which in fact I did.

And naturally, the sentencing on the same evening to one year in prison without probation made the scandal even greater. Just a short time earlier, Rudi Dutschke had been beaten to a pulp: a former Nazi and member of the right wing beat him up and he was then sentenced to pay a fine of 200 DM - and for a slap in the face, I was given one year in prison without probation.

The judge pointed out to me that, after all, this was an act of violence, and was I aware of that? I answered him by saying, 'Forcing us to live under a Nazi Chancellor is an act of violence, but a woman slapping a man in the face is not."

Μήνας Φωτογραφίας

2009-11-08T11:52:00.003+02:00

Πήγα χτες στην Εσπλανάδα του Ολυμπιακού Πόλου του Φαλήρου. Η έκθεση γίνεται ακριβώς κάτω από την Εσπλανάδα. Κατεύθυνση κατεβαίνοντας από Συγγρού "Ολυμπιακό Στάδιο" (προς Γλυφάδα δηλαδή) και μετά πινακίδα "Γήπεδο Beach Volley". Ψάξτε για την αφίσα πάνω από την είσοδο, γιατί άλλη σήμανση δεν υπάρχει...

Μου άρεσαν περισσότερο:

Από την ενότητα A Brave New World:
Sara van Marcke http://www.outlandish-photo.be (εκτίθενται τα περισσότερα από τα Untitled 2007... Παίξτε δε με τα μπιλάκια στο παραπάνω σάιτ, είναι πολύ ωραία!)
Wei Bi prison photography

Από την ενότητα Indefinite 2009 - Academy of Fine Arts in Poznan:
Magdalena Płaczkowska (Πουατσκόβσκα), απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών του Πόζναν (στην Έκθεση: , Πρόγραμμα: Νέοι Ευρωπαίοι Φωτογράφοι)

Από την ενότητα Νέοι Έλληνες φωτογράφοι 2009F, επιμέλεια Μανόλη Μωρεσόπουλου:
Ολυμπία Ορνεράκη, looking-through

Από την ενότητα Αστικές Αντι-λήψεις:
Σκόρπιες φωτογραφίες (δεν συγκράτησα ονόματα, καθώς έκλεινε η έκθεση) με φωτογραφίες δρόμου και πόλης, από τη Φωτογραφική Ομάδα Ζεύξις, που ιδρύθηκε γύρω από τον Νίκο Αποστολόπουλο.

Η έκθεση έχει και βίντεο, αλλά τα περισσότερα δεν τα είδα, γιατί δεν προλάβαινα.

Κατάδεσμος

2009-11-05T00:13:00.002+02:00

Δύο μαγαζιά που πήγαινα γιατί μ' άρεσε το πρόγραμμά τους ήταν οι 1002 Νύχτες και το Χαμάμ. Και στα δύο καπνίζουν, παρά το νόμο. Αναγκάστηκα να τα κόψω και τα δύο. Ορκίζομαι να μην ξαναπατήσω σε μαγαζί με καπνό, αφού δεν σέβονται ένα νόμο που επιτέλους θα με προστάτευε από το παθητικό κάπνισμα. Καλύτερα μόνος, παρά παρέα και φτυσμένος.

Ελλάδα, την κατάρα μου να 'χεις, ώσπου ν' αλλάξεις!

Να και το μέιλ που έστειλα σήμερα στις 1002 Νύχτες, οι οποίες το Σεπτέμβρη που είχα πάει τελευταία φορά τηρούσαν την απαγόρευση, όχι όμως πια:

Είχα σκοπό να έρθω στην Τηγανούρια. Τηλεφώνησα μάλιστα και έκανα και κράτηση. Επειδή δεν μου είχατε απαντήσει προ ημερών στο ερώτημα για το κάπνισμα που είχα θέσει στο προηγούμενο μέιλ μου, μου δημιουργήθηκαν υποψίες, κι έτσι ρώτησα τον κύριο που μου έκανε την κράτηση, αν ισχύει ακόμα η τήρηση του νόμου στο μαγαζί σας (πού καταντήσαμε: να ρωτάμε αν ισχύει ακόμα η τήρηση του νόμου...), και μου είπε πως "όχι, καπνίζουνε", και πως υπάρχει "ένας χώρος που δεν έχει τασάκια", τα γνωστά δηλαδή κακόγουστα ανέκδοτα. Έτσι, ακύρωσα την κράτηση. Και ούτε πρόκειται να ξαναέρθω στο μαγαζί σας, γι' αυτόν και μόνο το λόγο, εκτός κι αν με ειδοποιήσετε ότι η απαγόρευση του καπνίσματος ξαναϊσχύει στο μαγαζί σας. Κρίμα, γιατί μ' αρέσουν τα προγράμματά σας. Μείνετε όμως με τους καπνιστές πελάτες σας, που προφανώς είναι περισσότεροι, και άρα αυτό και μόνο μετράει για σας, παρά τα παράπονα που σίγουρα κάνετε κι εσείς, είμαι σίγουρος, στην καθημερινή σας ζωή, ότι "αυτός ο τόπος δεν πάει μπροστά με τίποτα". Γενικά, μείνετε εκεί που είστε...

Θα μου πεις, "χέστηκ' η φοράδα στ' αλώνι". Δεν πειράζει! Ας χέστηκε! Ίσως αν αρχίσουν οι διαφωνούντες να εκδηλώνονται, κι όχι να χάνονται στην ανωνυμία, κάτι ν' αλλάξει.